Szare Szeregi - kryptonim konspiracyjnyKonspiracja (łac. conspiratio) - tajna i nielegalna działalność skierowana przeciwko istniejącej władzy i okupantom, prowadzona przez tajne i podziemne organizacje polityczne i zbrojne. Zobacz: Polski ruch oporu w czasie II wojny światowej...
[click for more] Organizacji Harcerzy ZHP i szerzej - całego Związku Harcerstwa Polskiego, w okresie okupacjiOkupacja wojenna - czasowe zajęcie przez siły zbrojne państwa prowadzącego wojnę całości lub części terytorium państwa nieprzyjacielskiego i wprowadzenie tam swojej władzy....
[click for more] niemieckiej podczas II wojny światowej 1939...
[click for more]-1945. Szare Szeregi zostały powołane 27 września 1939 w Warszawie Warszawa jest miastem w centralnej Polsce, od 1596 stolicą Polski, a także ważnym ośrodkiem naukowym, kulturalnym, politycznym oraz gospodarczym. W Warszawie mieści się siedziba parlamentu, prezydenta i władz centralnych. Warszawa jest największym miastem Polski....
[click for more] przez grono członków Naczelnej Rady Harcerskiej.
Szare Szeregi współpracowały z Delegaturą Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Kraj oraz Komendą Główną Armii Krajowej. Całością konspiracyjnego ZHP kierowało Naczelnictwo, początkowo 5, a od zimy 1943/44...
[click for more] - 6-osobowe. Do sierpnia 1942...
[click for more] Przewodniczącym Szarych Szeregów był ks. hm. RPHarcmistrz Rzeczpospolitej (hm. RP) - najwyższy przedwojenny harcerski stopień instruktorski. Rozkazem Naczelnika ZHP L. 19 z dnia 7 grudnia 1927 r. wprowadzono nowy stopień harcmistrzyni Rzeczypospolitej i harcmistrza Rzeczypospolitej....
[click for more] Jan Mauersbergerks. dr hm.RP Jan Paweł Mauersberger (4 września 1877 - 12 sierpnia 1942) - ksiądz, wybitny instruktor harcerski i społecznik, harcmistrz Rzeczypospolitej....
[click for more], po jego śmierci dr Tadeusz Kupczyński.
Struktura
Organizacja harcerzy opierała się na strukturze przedwojennego ZHP, posługiwano się kryptonimami:
- chorągwie - ule
- hufceHufiec - w organizacjach harcerskich jednostka organizacyjna, usytuowana w hierarchii pomiędzy drużyną a chorągwią. Oprócz drużyn (lub też zamiast), hufiec może skupiać związki drużyn i/lub szczepy....
[click for more] - roje
- drużyny - rodziny
- zastępy - pszczoły.
Na czele organizacji harcerzy stał Naczelnik z Główną Kwaterą Pasieką.
Naczelnicy Szarych Szeregów:
Główna Kwatera kierowała w okresie najpełniejszego rozwoju pracą 20 chorągwi harcerskich, wśród nich 5 obejmowało tereny zachodnie włączone do Rzeszy:
Jedna chorągiew skupiała przebywających na terenie tzw. Generalnej Guberni Generalne Gubernatorstwo (1939-1945) - (potocznie zwane Generalną Gubernią, w skrócie GG; niem. Generalgouvernement für die besetzten polnischen Gebiete) było jednostką administracyjno-terytorialną, utworzoną na podstawie dekretu Hitlera z 12 października 1939, z mocą obowiązującą od 26 października 1939, obejmującą część okupowanego terytorium II Rzeczypospolitej, która nie została wcielona do Rzeszy. Przeczytaj więcej o polskich obszarach włączonych do Rzeszy przez Niemcy hitlerow...
[click for more] harcerzy z terenów zachodnich (ul "Chrobry"). Całością prac tych 6 chorągwi kierował Wydział Zachodni ("Z") Głównej Kwatery.
Wydział Wschodni ("W") kierował pracą 5 chorągwi na terenach wschodnich:
- Białostocka - ul "Biały"
- WileńskaWilno (lit. Vilnius) - stolica Litwy położona nad rzeką Wilją. powierzchnia: 263 km2 liczba ludności: 541,6 tys. mieszkańców (1.1.2003) położenie geograficzne: 25°10'00" szerokości geograficznej północnej 54°40'00" długości geograficznej wschodniej Wilno dzieli się na dwie części: Stare Miasto (XIV-XVIII w.) i Nowe Miasto (XIX-XX w.). Starówka w Wilnie zajmuje około 225 hektarów i w 1994 r. została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO....
[click for more] - ul "Brama"
- Poleska - ul "Błota"
- Nowogródzka - ul "Las"
- Wołyńska - ul "Gleba"
oraz 1 chorągwią skupiającą przebywających na terenie tzw. Generalnej Guberni harcerzy z ziem wschodnich (ul "Złoty").
Na terenie tzw. Generalnej Guberni pracowało 8 chorągwi: 4 z nich stanowiły Polskę Centralną ("C"):
- Warszawska - ul "Wisła"
- MazowieckaMazowsze - kraina historyczna i region geograficzny położony w środkowym biegu Wisły oraz dorzeczu jej dopływów w centralnej oraz północno-wschodniej Polsce....
[click for more] - ul "Puszcza"
- RadomskaRadom jest miastem leżącym w centralnej Polsce w województwie mazowieckim nad rzeką Mleczną. Liczba mieszkańców : 228,695 (styczeń 2004); obszar 111,7 km2. Słynie głównie z Zakładów Metalowych "Łucznik", fabryki obuwia: "Radoskór", obecnie w stanie upadłościowym oraz z corocznych pokazów lotniczych na przełomie sierpnia i września: Air Show. Do roku 1975 w województwie kieleckim, w latach 1975-1998 stolica województwa radomskiego, a od roku 1998 miasto powiatowe....
[click for more] - ul "Rady"
- LubelskaLublin jest miastem wojewódzkim (województwo lubelskie) położonym na Wyżynie Lubelskiej, nad rzeką Bystrzycą - lewobrzeżnym dopływem Wieprza. Na terenie miasta do Bystrzycy wpadają dwie strugi: Czerniejówka i Czechówka. Obszar miasta Lublina wynosi 147,5 km2, a liczba ludności 361.400 (2001)....
[click for more] - ul "Zboże"
Cztery chorągwie stanowiły Polskę południową ("P"):
Łączność z chorągwiami oraz nadzór nad ich pracą sprawowali wizytatorzy podlegli bezpośrednio lub przez wydział zachodni i wschodni Szefowi Głównej Kwatery. Szefowie GK:
- Eugeniusz StasieckiEugeniusz Stasiecki ps. Piotr, Poleski, Piotr Pomian - (ur. 19 lutego 1913 w Radomiu - zm. 4 września 1944 w Warszawie - harcmistrz, jeden z najwybitniejszych instruktorów harcerskich Szarych Szeregów, kapitan AK, poległ w powstaniu warszawskim....
[click for more]
- Edward Zurn
- Kazimierz Grenda
Historia kryptonimu
Nazwa Szare Szeregi została przyjęta w całym kraju dopiero w 1940. Początkowo kryptonim ten funkcjonował w Poznaniu. Geneza powstania kryptonimu związana jest z przeprowadzoną przez poznańskich harcerzy akcją informacyjną, podczas której roznoszono w godzinach wieczornych i nocnych ulotki do skrzynek listowych mieszkań zasiedlonych przez rodziny niemieckie z LitwyLitwa (Lietuva, Republika Litewska, Lietuvos Respublika) - państwo w północno-wschodniej Europie, jedna z republik nadbałtyckich. Graniczy od zachodu z Rosją, od południa z Polską, od wschodu z Białorusią i od północy z Łotwą. Jest członkiem Unii Europejskiej....
[click for more], Łotwy, EstoniiEstonia (Eesti, Republika Estońska - Eesti Vabariik) - państwo w północno-wschodniej Europie, powstałe po I wojnie światowej. Graniczy z Łotwą od południa i z Rosją od wschodu....
[click for more]. Rodziny polskie były przymusowo wysiedlane do tzw. Generalnej Guberni, a rodziny niemieckie informowano o dobrowolnym opuszczeniu mieszkań przez Polaków. Ulotki, napisane w języku niemieckim, podające sprostowanie zostały podpisane inicjałami SS. Skrót rozwinęli w kryptonim Szare Szeregi hm. dr Józef Wiza i hm. Roman Łuczywek. Kryptonim przyjął się w Poznaniu, w Chorągwi "Ul Przemysław". Informację o przyjętej nazwie przywiózł do Warszawy phm.Podharcmistrz (podharcmistrzyni) - to drugi z trzech stopni instruktorskich w harcerstwie. Oznaczany zieloną podkładką pod krzyżem harcerskim oraz zieloną lilijką noszoną na lewym rękawie munduru harcerskiego. Często zapisywany w skrócie jako phm przed imieniem i nazwiskiem....
[click for more] Witold Marcinkowski (ps. Flo). Nazwę przyjęto z poleceniem wprowadzenia kryptonimu w całej, podziemnej organizacji harcerskiej.
Podział młodzieży
Stan liczebny organizacji harcerzy, zmieniający się w poszczególnych okresach, na dzień 1 maja 1944 wynosił 8 359 członków. Organizacja Harcerzy obejmowała (ze względów konspiracyjnych) początkowo jedynie młodzież powyżej 17 lat. Z czasem z powodu naporu młodych i konieczność zajęcia się nimi, rozpiętość wieku zwiększono. Z punktu widzenia programowego i metodycznego podzielono wówczas (najwcześniej w Warszawie - w 1942) młodzież na 3 grupy:
Drużyny "Zawiszy" nie brały w zasadzie udziału w walce bieżącej. Natomiast przygotowywały się do pełnienia służby pomocniczej, a nauką na tajnych kompletach - do odbudowy Polski po wojnie. Spośród służb pomocniczych, pełnionych w okresie "przełomu", najbardziej znana jest zorganizowana w czasie powstania warszawskiego harcerska poczta polowa.
Drużyny BS pełniły służbę w małym sabotażu, będącym akcją propagandową skierowaną do ludności polskiej (w Warszawie w ramach organizacji "Wawer-Palmiry"). Akcja obejmowała pisanie na murach, rozlepianie afiszy i nalepek, rozdawanie ulotek, kolportaż fikcyjnych dodatków nadzwyczajnych do gazet, podłączenie się do niemieckich megafonów, zrywanie niemieckich flag, usuwanie z wystaw i gablot niemieckich fotografii, gazowanie kin. Do najgłośniejszych akcji należy zdjęcie niemieckiej tablicy z pomnika Mikołaja Kopernika w Warszawie. Wykonywana przez drużyny BS akcja "N" była destrukcyjną akcją propagandową, skierowaną do Niemców, polegającą głównie na podrzucaniu dywersyjnych ulotek i gazetek. Drużyny BS uczestniczyły w akcji "WISS" ("Wywiad - Informacja Szarych Szeregów"), polegającej na obserwacji niemieckich wojsk i ich ruchów. W ramach przygotowań do "przełomu" drużyny BS przechodziły przeszkolenie wojskowe, otrzymywały przydziały do jednostek AK (np. jako poczty dowódców, oddziały łączności i oddziały rozpoznawcze). Do okresu odbudowy przygotowywali się chłopcy z BS, podobnie jak z "Zawiszy", ucząc się. W powstaniu warszawskim walczyli w Śródmieściu jako kompaniaKompania (franc. compagnie) - pododdział wojska liczący około 110 żołnierzy i oficerów. Składa się zazwyczaj z pododdziału dowodzenia, 3-4 plutonów zasadniczego rodzaju wojsk, ewentualnie plutonu wsparcia. Zazwyczaj trzy, rzadiej dwie lub cztery kompanie wchodzą w skład batalionu....
[click for more], a w innych dzielnicach jako plutonyPluton to dziewiąta, najbardziej oddalona od Słońca planeta Układu Słonecznego. Została odkryta w 1930 roku przez amerykańskiego astronoma Clyde'a Tombaugh'a. Określana dzisiaj planetą jedynie ze wzgledów historycznych. Pluton należy do szerszej grupy obiektów transneptunowych. Jest to najmniejsza i najlżejsza planeta całego systemu. Płaszczyzna po której się porusza jest mocno nachylona do płaszczyzny ekliptyki, z silnie ekscentryczną orbitą, która częściowo przebiega wewnątrz orbit...
[click for more] piechoty.
Drużyny GS, podporządkowane "Kedywowi...
[click for more]" (Kierownictwu Dywersji) AK, pełniły służbę w wielkiej dywersji. W Warszawie w sierpniu 1943 utworzono z nich batalion "Zośka", którego 3 kompanię wydzielono do zadań specjalnych ("Agat":, później "Pegaz"). Wiosną 1944 powstał z niej batalion "Parasol"Batalion Parasol – harcerski batalion AK biorący udział w powstaniu warszawskim, składający się przede wszystkim z członków Szarych Szeregów. Podczas powstania warszawskiego batalion "Parasol" wszedł obok batalionu "Zośka" w skład zgrupowania Kedywu KG AK - "Radosław". W momencie mobilizacji (1 sierpnia 1944) zadaniem Kedywu na Woli była osłona znajdującej się tam Komendy Głównej AK. W chwili koncentracji batalion liczył 280 ludzi z czego 172 ze składu konspiracyjnego i 50 ochotników,...
[click for more]. Oddziały GS wykonały wiele akcji bojowych, w tym wysadzanie mostów kolejowych, pociągów, odbijanie więźniów (akcja pod Arsenałem, akcja w Celestynowie), likwidacja funkcjonariuszy aparatu terroru (Kutschera, Koppe, Burcki). Inne oddziały GS (np. Chorągwi Radomskiej) walczyły w oddziałach partyzanckich. Do "przełomu" oddziały GS przygotowywały się przez szkolenie w szkołach podchorążych (m.in. prowadzona przez Szare Szeregi szkoła podchorążych "Agricola") i szkolenie na kursach niższych dowódców (motorowe i saperskie). Do okresu odbudowy powojennej drużyny GS przygotowywały się kończąc naukę szkolną, podejmując tajne studia wyższe oraz samokształcenie (w tym tematykę tzw. ziem postulowanych). W okresie "przełomu" wiele oddziałów GS brało udział w walkach oddziałów AK, w tym w marszu na pomoc Warszawie. W powstaniu warszawskim bataliony "Zośka" i "Parasol" walczyły na Woli, Starówce i Czerniakowie, ponosząc straty sięgające 80%. Kompania "Rudy" batalionu "Zośka" została nazwana przez Komendanta Głównego AK najlepszą kompanią Armii Krajowej. Batalion "Wigry" walczył na Woli i Starówce.
Podstawowe zasady
Członków organizacji obowiązywało przedwojenne PrawoPrawo Harcerskie to system zasad obowiązujących w harcerstwie, będący podstawą wychowania harcerskiego. Występują w nim niewielkie różnice (1. punkt) zależnie od organizacji harcerskiej....
[click for more] i Przyrzeczenie HarcerskiePrzyrzeczenie Harcerskie to uroczyste ślubowanie składane przy wstępowaniu do harcerstwa. Stanowi ono lapidarny opis trzech podstawowych zasad wychowawczych obowiązujących w harcerstwie: służby, samodoskonalenia, braterstwa. ...
[click for more]. Przyrzeczenie uzupełniono dodatkową rotą konspiracyjną:
"Ślubuję na Twoje ręce pełnić służbę w Szarych Szeregach, tajemnic organizacyjnych dochować, do rozkazów służbowych się stosować, nie cofnąć się przed ofiarą życia".
Podstawową zasadą programu było wychowanieWychowanie - to całość zamierzonych oddziaływań środowiska społecznego, przyrodniczego na jednostkę, trwające całe życie. W zakres pojęcia wchodzi: wychowanie naturalne pod wpływem środowiska w którym jednostka funkcjonuje – rodzina, kontakty społeczne, obyczaje, religia wychowanie instytucjonalne – celowe, planowe oddziaływanie instytucji wychowujących takich jak: przedszkola, szkoły, internaty, domy dziecka samowychowanie Oddziaływanie to ma wpływ na stosunek jednostki do otaczaj...
[click for more] przez walkę. Program został sprecyzowany w koncepcji Dziś - jutro - pojutrze.
- "Dziś" obejmowało działania bieżącej walki w okresie okupacji.
- "Jutro" - przygotowanie się do "przełomu" (okres powstań), i sam "przełom"
- "Pojutrze" - przygotowanie się do okresu odbudowy po wyzwoleniu kraju.
Działalność
Organizacja harcerzy prowadziła ponadto akcję "M", usiłując oddziaływać na całą młodzież nie zorganizowaną. Wydawała wiele pism, w tym pisma Głównej Kwatery: "Źródło", później "Dęby", "Drogowskaz", "Pismo Młodych", "Brzask", wydawała liczne broszury i książki, m.in. "O powołaniu naszego pokolenia", "Wielka gra", "Przodownik" i "Kamienie na szaniecKamienie na szaniec - tytuł książki Aleksandra Kamińskiego, opartej na autentycznych wydarzeniach z okresu II wojny światowej opisuje autentyczne historie z działań podziemnej działalności harcerskiej Szarych Szeregów....
[click for more]". Wyszkoliła ok. 300 instruktorów.
Oddział specjalny - III Kompania Wydzielona (nazwy: "Agat" - "Pegaz" - "Parasol"). Zadaniem oddziału było likwidowanie szczególnie szkodliwych hitlerowców - głównie funkcjonariuszy SS lub innych wysokich oficerów niemieckich.
Organizacja harcerzy poniosła bardzo duże straty, m.in. 21 lutego 1944 zginął w obozie Gross-Rosen twórca i pierwszy Naczelnik Florian Marciniak (aresztowany 6 maja 1943), w powstaniu warszawskim poległ zastępca Naczelnika E. Stasiecki. Szare Szeregi zostały rozwiązane 17 stycznia 1945.
Ważniejsze akcje Szarych Szeregów
- Wieniec I i II - wysadzanie pociągów.
- Meksyk II - 26 marca 1943 - Akcja pod Arsenałem - odbicie 25 więźniów z niemieckiego konwoju policyjnego, w tym Jana Bytnara "Rudego", który zmarł po trzech dniach od ran, jakie hitlerowcy zadali mu podczas przesłuchań. Po akcji zmarli również: "Alek" - Aleksy Dawidowski i "Buzdygan" - Tadeusz Krzyżewicz. Dowódcą akcji był Stanisław Broniewski "Orsza", a jego zastępcą Tadeusz Zawadzki "Zośka".
- Meksyk III - odbicie Floriana Marciniaka (akcja odwołana).
- Celestynów - 20 maja 1943 odbicie transportu więźniów do Oświęcimia.
- Akcja Kutschera - 1 lutego 1944 - zamach (udany) na komendanta warszawskiej policji i SS Franza KutscheręFranz Kutschera (ur. 22 lutego 1904 w Oberwaltersdorf k/Niederösterreich - zm. 1 lutego 1944 w Warszawie) - hitlerowiec, niem. SS-Brigadeführer und Generalmajor der Polizei - Dowódca SS i Policji na Dystrykt Warszawski podczas hitlerowskiej okupacji Warszawy....
[click for more]. Niemcy przestali rozstrzeliwać na ulicach miasta polskich patriotów.
- Akcja Koppe - nieudany zamach na szefa policji niemieckiej w Generalnej Guberni.
- "Taśma" - Sieczychy - 20 sierpień 1943 - likwidacja strażnic granicznych. Podczas tej akcji zginął Tadeusz Zawadzki "Zośka".
- "N" - akcja propagandowa wśród Niemców osłabiająca ich ducha walki.
- "M" - akcja Młodzież.
Harcerki
Oddzielnie działała Organizacja Harcerek, nosząca kryptonim "Bądź gotów" i "Związek Koniczyn", zorganizowana w Pogotowie Harcerek.
Przy Kwaterze Głównej Szarych Szeregów działała od 1940 r. żeńska Grupa Wykonawcza Łączniczek i Kolporterek podległa Mirosławowi Cieplakowi "Giewontowi"; była to ok. 50 - osobowa grupa harcerek (w 1944), powstała z kręgu starszoharcerskiego przy 54 Warszawskiej Drużynie Harcerskiej, a następnie z utworzonej 54 Żeńskiej Drużyny Harcerskiej im. Władysława Jagiełły. Jej drużynową przez cały czas okupacji była Romana Łukaszewska "Ewa". Głównym zadaniem tego zespołu był kolportaż prasy konspiracyjnej Szarych Szeregów.
Hufce Polskie
Szare Szeregi nie były jedyną organizacją harcerską podczas okupacji - zobacz również Hufce Polskie...
[click for more].
Zobacz też
- historia harcerstwa // Okresy historii harcerstwa (opisane w poszczególnych artykułach) Początki ruchu skautowego na świecie Ruch skautowy na ziemiach polskich Harcerstwo do II wojny światowej Harcerstwo podczas II wojny światowej - Szare Szeregi, Hufce Polskie Odrodzenie harcerstwa w latach 1945-1949 Harcerstwo w okresie stalinizmu (1949-1956) Harcerstwo PRL w latach 1956-1980 Odnowa harcerstwa w latach 1980-1989 (KIHAM, RHR, RHS) Powstanie harcerskich organizacji alternatywnych Współczesne harcerstwo (lub harcerstwo...
[click for more]
- akcja pod Arsenałem
- Kamienie na szaniec
- Aleksander Kamiński
- Statek "Szare Szeregi".
Na górę strony
Kategorie: Historia harcerstwa | Armia Krajowa
