Położenie
Syberia (ros. Сибирь) - terytorium zajmujące
większą częśc północnej Azji od Uralu na zachodzie do granicy działu wodnego Oceanu Spokojnego na wschodzie; od brzegów Oceanu Lodowatego na północy do stepów KazachstanuKazachstan (Republika Kazachstanu; kaz. Қазақстан, ros. Казахстан) - państwo leżące częściowo w Europie (tereny na zachód od rzeki Emba) i częściowo w Azji, powstałe w 1991 w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego. Graniczy z następującymi państwami: Chinami (1460 km granicy), Kirgistanem (980 km), Turkmenistanem (380 km), Uzbekistanem (2300 km) oraz Federacją Rosyjską (6467 km). Łączna długość granic Kazachstanu wynosi 12187 km. Kazachstan ma również dostęp do Morza Ka...
[click for more] i północnych granic Mongolii
i ChinIstnieją dwa państwa, których oficjalna nazwa zawiera wyraz "Chiny". Są to: Chińska Republika Ludowa czyli Chiny kontynentalne Republika Chińska czyli Tajwan Podział taki utrzymuje się od 1949 roku, kiedy to członkowie Kuomintangu pod przewodnictwem Czang Kaj-szeka po przegranej wojnie domowej 1945-1949 z komunistami Mao Zedonga wraz z 2 milionami zwolenników uciekli na wyspę Tajwan, gdzie ustanowili rząd kontynuujący tradycję Republiki Chińskiej powstałej w 1912. Od 1949 aż do swojej śmie...
[click for more] na południu. Powierzchnia ok. 10 mln km2. Należy do RosjiFederacja Rosyjska ( оссийская Федерация, Rossijskaja Federacija), lub Rosja ( оссия, Rossija), państwo rozciągające się od wschodniej Europy poprzez północną część Azji aż po Ocean Spokojny. Rosja jest największym państwem na świecie, jej powierzchnia jest prawie dwa razy większa od Stanów Zjednoczonych czy Chin. Pod względem liczby ludności jednak zajmuje dopiero 7. miejsce (po Chinach, Indiach, USA, Indonezji, Brazylii i Pakistanie)...
[click for more]. W jej skład wchodzą następujące jednostki podziału terytorialnego:
Niektórzy geografowie do Syberii zaliczają jeszcze rosyjski Daleki
Wschód.
Geografia i przyroda
Główne geograficzne regiony Syberii to:
Większość rzek należy do zlewiska Oceanu Lodowatego. Najważniejsze z nich to:
- ObOb to rzeka w azjatyckiej części Rosji, na Nizinie Zachodniosyberyjskiej, długość (od źródeł rzek Katuni i Biji w Ałtaju) 4338 km lub 5410 km (od źródeł Irtyszu). Wpada do Zatoki Obskiej na Morzu Karskim. W dolnym biegu płynie bardzo wolno tworząc wokół bagna. Regularnie wylewa w lecie. Toczy średnio 12 tys. m3 wody na sekundę. Dopływy: Irtysz, Tom, Wasiugan, Jugan, Czułym. Największe miasta położone nad Obem: Nowosybirsk, Niżniewartowsk, Sałechard, Surgut....
[click for more]
- JenisejJenisej – rzeka w azjatyckiej części Rosji, w Syberii środkowej. Jej długość wynosi 4102 km, a powierzchnia dorzecza 2580 tys. km2. Powstaje z połączenia Wielkiego i Małego Jeniseju, w pobliżu miasta Kyzył. W górnym biegu przełamuje się przez pasma górskie Sajanu Wschodniego i Sajanu Zachodniego. W środkowym i dolnym biegu, Jenisej oddziela Nizinę Zachodniosyberyjską od Wyżyny Środkowosyberyjskiej. W odległości ok. 300 km od ujścia do Morza Karskiego dzieli się na szereg ramion. Ni...
[click for more]
- Lena
- AngaraAngara - rzeka w azjatyckiej części Rosji, prawy dopływ Jeniseju. Jej długość wynosi 1779 km, a powierzchnia dorzecza 1040 tys. km². Wypływa z jeziora Bajkał, przepływa przez południową część Wyżyny Środkowosyberyjskiej. W środkowym i dolnym biegu tworzy liczne progi. Angara jest jedyną rzeką, która wypływa z jeziora Bajkał....
[click for more]
- Irtysz
- Jana
- Indygirka
- Kołyma
Rocznie do oceanu oddają one 2500 km2 wody, z czego 80% w okresie letnim. Rzeki zasilane są głównie deszczami i
śniegiem. Często wiosną wylewają. Syberyjskie rzeki zamarzają na okres od 5 miesięcy na południu do 8 miesięcy na północy. 100
tys. km rzek jest spławnych/żeglownych.
Występuje wielka liczba jezior, z czego większość to drobne jeziorka w tajdze na
Nizinie Zachodniosyberyjskiej. Największe jeziora to Bajkał i Tajmyr.
Szata roślinna Syberii daje się podzielić na kilka równoleżnikowych pasów. Zaczynając od północy są to:
- arktyczne pustynie
- tundraTundra to strefa roślinna związana z zimnym klimatem subpolarnym. Żyją w niej: lemingi, renifery, woły piżmowe, zające bielaki,gronostaje, lisy polarne, łasice, wilki, myszołowy włochate, sokoły, sowy śnieżne, pardwy, żaby trawne, jaszczurki żyworodne, zające białe....
[click for more]
- lasotundraLasotundra to najdalej wysunięta na południe część tundry. Jest to obszar przejściowy między tajgą a tundrą. Odróżnia się ją od pozostałej części tundry tym, że na jej obszarze występują pojedyncze drzewa....
[click for more]
- tajga
- lasostep (tylko na południowym zachodzie regionu)
Najbardziej typowy syberyjski krajobraz to tajga, której pas ma szerokość 2-3 tys. km. Dominują tam drzewa iglaste, choć skład
lasu waha się w zależności od regionu.
Fauna regionu jest bardzo zróżnicowana. W tundrze dominują gryzonieGryzonie (Rodentia) stanowią najliczniejszy rząd ssaków, obejmujący 1800 gatunków zgrupowanych w 29 rodzinach. Cechą charakterystyczną wszystkich gryzoni jest obecność dwóch par stale rosnących siekaczy w górnej i dolnej szczęce oraz brak kłów. Większość gryzoni to zwierzęta roślinożerne, niektóre jednak nie stronią od pokarmu zwierzęcego. Zwierzęta te cechuje znaczna rozrodczość. Występują na wszystkich kontynentach, poza Antarktydą....
[click for more] - przykładem
mogą być leming. Typowe ssaki to renifer i piesiec. Latem na północ przylatują ptaki wodne. Bardziej bogata jest fauna tajgi. Typowymi ssakami tej strefy są:
sobol, wilkWilk (Canis lupus L. 1758) jest zwierzęciem (królestwo Animalia) należącym do rzędu drapieżnych (Carnivora), rodzina: psowate (Canidae), podrodzina: psy (Caninae)....
[click for more], łoś, lis...
[click for more], niedźwiedź, łasica. Występuje
ponad 200 gatunków ptaków. Rzeki są bogate w ryby.
Ludność
Do końca XVI wieku Syberia była słabo zamieszkana. Po przyłączeniu do Rosji
zaczął płynąć potok ludności, który wydatnie się zwiększył po wybudowaniu Kolei TranssyberyjskiejKolej Transsyberyjska (ros. Транссибирская магистраль, Транссиб) - sieć linii kolejowych głównie w azjatyckiej części Rosji wybudowana w latach 1891-1916. Jest to najdłuższa linia kolejowa na świecie, która przekracza 8 stref czasowych, a całkowita długość torów wynosi 9288.8 km....
[click for more] (1905). Obecnie liczba ludności wynosi
ok. 25 mln. 65% ludności mieszka w miastach. Na Syberii znajdują się 182 miasta, z czego 32 są ponad stutysięczne. Rosjanie,
Ukraińcy i Białorusini stanowią łącznie 89% liczby ludności.
Rdzenni mieszkańcy mieszkają głównie na ogromnych połaciach tajgi i tundry. Narody można podzielić według kryterium
językowego.
- Do grupy ugrofińskiej można zaliczyć Chantów i Mansów żyjących między Obem i Jenisejem.
- Do grupy samojedzkiej zaliczają się Nieńcy i Selkupowie żyjący w tundrze na zachód od rzeki Chatangi oraz w tajdze w międzyrzeczu Obu i
Jeniseja.
- Do grupy tureckojęzycznych narodów zaliczamy Jakutów (ok. 250 tys.), Dołganów, Chakasów (ok. 60 tys.), Ałtajczyków (ok. 50
tys.), Szorców i Tuwińczyków (ok. 120 tys.). Żyją oni w Jakucji oraz w górach południowej Syberii.
- Narodem posługujące się językiem należącym do grupy mongolskiej są Buriaci (300 tys.).
- Językami tungusko-mandżurskimi posługują się: EwenkowieEwenkowie, d. Tunguzi - myśliwsko-zbierackie plemię w Syberii, od Jeniseju po Morze Ochockie i Mandżurię, podbite w XVII wieku przez Rosję. Niewielkie, 30-tysięczne populacje zamieszkują Federację Rosyjską i Chiny, ok. tysiąca jest w Mongolii. Są formalnie prawosławni, ale wyznają też szamanizm i animizm. Język Ewenków należy do grupy mandżursko-tunguskiej....
[click for more], Ewenowie, Udehejcy,
Nanajcy i Ulczy. Zamieszkują oni właściwie całą Syberię.
- Językami paleoazjatyckimi mówią Czukczowie i Koriacy żyjący na północnym wschodzie regionu.
Inne, nierdzenne narody zamieszkujące Syberię to Tatarzy, Kazachowie i Czuwasze.
Historia
Najstarsze ślady ludzkiej bytności na Syberii zostały znalezione na południu: w pasie od Ałtaju do Amuru. W końcu 1. tysiąclecia p.n.e. południową
Syberię zamieszkiwali Hunowie. W 1. tysiącleciu naszej ery istniały tam dobrze
zorganizowane związki plemienne. W XIII wieku region wszedł pod władzę Imperium Mongolskiego. Po
rozpadzie Złotej Ordy wydzielił się Chanat SyberyjskiChanat Syberyjski - państwo w dorzeczu Obu. Utworzone w 1490 roku w wyniku rozpadu Złotej Ordy. Jego stolicą był Sybir nad Irtyszem. Został przyłączony do Rosji po ekspedycji Kozaków Jermaka Timofiejewicza będącej częścią rosyjskiej ekspansji i kolonizacji ziem zauralskich. Ekspedycja ta rozbiła chanat syberyjski i w październiku 1582 dotarła nad Irtysz....
[click for more]. W początku XVI wieku zaczęły się
wyprawy Państwa
Moskiewskiego na Syberię. Nawiązano stosunki z Chanatem Tiumeńskim, podporządkowano niektóre plemiona. Centralizacja Państwa
Moskiewskiego w XVI wieku umożliwiła rozwijanie wschodnich podbojów. Zakładano
pierwsze syberyjskie miasta: Tiumeń
(1586), TobolskTobolsk (ros. Тобольск) - miasto w Rosji u ujścia rzeki Toboł do Irtysza. Podbite przez Rosję w 1587 roku, stanowiło ważne centrum podboju Syberii i uważane było wtedy za jej stolicę....
[click for more](1587), TomskTomsk, miasto w Rosji. Położone na na Nizinie Zachodniosyberyjskiej nad rzeką Tom (dopływ Obu), 70 km od jej ujścia do Obu. Liczba mieszkańców: 483,8 tys. (2002). Ważny ośrodek naukowy; w mieście istnieje 7 wyższych uczelni, w tym najstarsza uczelnia Syberii uniwersytet założony w 1888. Ośrodek przemysłu spożywczego, drzewnego, elektromaszynowego i chemicznego. Duży port rzeczny, lotnisko....
[click for more] (1604). W
1598...
[click for more] wojska rosyjskie rozbiły armię Chanatu Syberyjskiego zapoczątkowując jego rozpad. W
XVII wieku pochód Rosjan na wschód postępował bardzo szybko. Już w 1632...
[click for more] założono Jakuck...
[click for more], w 1661...
[click for more] - IrkuckIrkuck (ros. Иркутск) - miasto położone na Syberii w Rosji, stolica obwodu irkuckiego. Ludność: 582 200 (2004). Położenie geograficzne: 52,33° N, 104,24° E. Główna część miasta leży na prawym brzegu rzeki Angara, która jest dopływem Jeniseju. Po drugiej stronie rzeki leży dzielnica Glaskowsk. Rzekę, która ma 579 m. szerokości, można przekroczyć mostem wiszącym. Niewielka rzeka Irkut, od której miasto wzięło swoją nazwę, wpada niedaleko miasta do Angary....
[click for more]. Syberyjskie miasta z reguły powstawały jako centra
administracyjno-wojskowe później przejmując zwyczajne miejskie funkcje. Na początku XVIII wieku na Syberii było już ponad 300
tys. Rosjan. Od początku liczną grupę osadników stanowili ludzie skazani na zesłanie, bądź katorgę. Było wśród nich wielu Polaków. Często zesłańcy
byli elitą wśród osadników i w sposób znaczący przyczyniali się do rozwoju Syberii. Spośród nich rekrutowało się też wielu
badaczy np. Bronisław Piłsudski, Aleksander Czekanowski
czy Jan Czerski. Rosyjski pochód na
wschód zatrzymał konflikt z Chinami zakończony podpisaniem w 1689...
[click for more] układu w Nerczyńsku. Całym obszarem zarządzano początkowo z Moskwy. Dopiero w 1708...
[click for more]
utworzono gubernię syberyjską ze stolicą w Tobolsku. W 1764 ich liczba powiększyła się do 2
(Tobolsk i Irkuck), a w 1897 było ich 4 (Tobolsk, Irkuck, Tomsk, Jenisejsk).
Gospodarka
Początkowo gospodarka Syberii ograniczała się tylko do eksploatacji lasów i przemysłu futrzarskiego. Do dziś te gałęzie
przemysłu są tam obecne. Dopiero w XX wieku gospodarcza rola Syberii bardzo wzrosła.
Przyczyną było wybudowanie Kolei Transsyberyjskiej oraz
systematyczne badania geologiczne, które umożliwiły odkrycie wielkich i różnorodnych bogactw tej ziemi. W czasach ZSRR nastąpiło intensywne uprzemysłowienie, które doprowadziło do
powstania m.in. Kuźnieckiego Okręgu Przemysłowego, Uralskiego
Okręgu Przemysłowego, miast-centrów wydobycia (np. Norylsk, Mirnyj, Magnitogorsk), wybudowania elektrowni
wodnych na Jeniseju i Angarze. Aby ułatwić
eksploatację wschodniej Syberii w latach 70. ubiegłego wieku wybudowano Bajkalsko-Amurską Magistralę Kolejową (BAM). Ponadto od lat 60. XX wieku Nizina Zachodniosyberyjska stała się ośrodkiem wydobycia ropy naftowej. Lata 80. to początek eksploatacji na wielką skalę syberyjskich złóż gazu ziemnegoGaz ziemny to paliwo kopalne pochodzenia organicznego, gaz zbierający się w skorupie ziemskiej w pokładach wypełniających przestrzenie, niekiedy pod wysokim ciśnieniem. Pokłady gazu ziemnego występują samodzielnie lub towarzyszą złożom ropy naftowej lub węgla kamiennego....
[click for more] (m.in. na półwyspie Jamał). Warto przypomnieć, że stanowią one około połowy światowych zapasów. Oprócz wyżej wymienionych złóż na
Syberii występują:
- złoto (Jakucja)
- platyna Platyna (Pt, łac. platinum) - pierwiastek chemiczny, metal przejściowy. Nazwa pochodzi od hiszpańskiego słowa platina oznaczającego srebro....
[click for more] (ujście Jeniseja, Norylsk)
- aluminium...
[click for more] (Norylsk)
- diamenty (Mirnyj, Jakucja)
- węgiel (Zagłębie Kuźnieckie)
- wolfram...
[click for more] (Buriacja)
- żelazo (Zagłębie Kuźnieckie)
- miedź