Definicja Salvador Allende

Salvador Allende Gossens (26 lipca 1908...
[click for more] - 11 września 1973...
[click for more]) polityk chilijski, w latach 1970...
[click for more]-1973 prezydent Chile z ramienia socjalistyczno-komunistycznej koalicji "Front Jedności Narodowej" (Unidad Popular), który został obalony przez wojskowy zamach stanu, 11 września 1973, w trakcie którego prawdopodobnie popełnił sambójstwo.

Przed dojściem do władzy prezydenckiej

Allende urodził się w 1908 r. w Valparaíso jako syn Salvadora Allende Castro i Laury Gossens Uribe. Ukończył średnią szkołę Liceo Eduardo de la Barra w Valparaíso oraz wydział medyczny Uniwersytetu Chile, otrzymując dyplom lekarski w 1933...
[click for more] r. Praca tytułowa Allende była ukrywana w tajemnicy &ndash jak ostatnio ujawniono, były w niej stwierdzenia przypisujące Żydom skłonności do zbrodni i plany przymusowej sterylizacji osób chorych psychicznie i alkoholików.

Poślubił Hortensię Bussi, z którą miał trzy córki.

Już na studiach stał się zdeklarowanym marksistą, ale jednocześnie zawsze, przynajmniej oficjalnie, odżegnywał się od komunizmu rewolucyjnego. Według jego własnych słów cała jego kariera polityczna była nakierowana na wprowadzenie daleko idących reform w duchu socjalizmu na drodze pokojowych przemian, z poszanowaniem zasad demokracji parlamentarnej. Wielu jego przeciwników oskarżało go o plany przekształcenia Chile w dyktaturę komunistyczną w stylu kubańskim, twierdząc, że jest "wilkiem w owczej skórze".

Allende był współtwórcą i od 1943...
[click for more] sekretarzem generalnym Socjalistycznej Partii Chile. Był wielokrotnym deputowanym do parlamentu, którego raz był także przewodniczącym. W koalicji z innymi ugrupowaniami współtworzył kilka rządów Chile. Pełnił między innymi urząd ministra zdrowia w latach 1939...
[click for more]-1941. W okresie tym usiłował przeforsować przepisy prawne umożliwiające przymusową sterylizację chorych psychicznie i alkoholików. Jedynie zdecydowany opór lekarzy chilijskich zapobiegł wprowadzeniu tych planów w życie i uniemożliwił poddanie gotowego już projektu pod głosowanie w parlamencie.

Od roku 1952 rozpoczął swoją walkę o fotel prezydenta Chile. Startował bez sukcesu w wyborach w 1952, 1958...
[click for more] i 1964...
[click for more] r.

Kandydaturze prezydenckiej Allende z niepokojem przyglądały się administracje kolejnych prezydentów USA. Ze względu na jawne głoszenie przez Allende idei marksistowskich, był on oskarżany przez USA o chęć przekształcenia Chile w państwo komunistyczne i skierowanie tego kraju w orbitę wpływów ZSRRZSRR - skrót nazwy: Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (ros. Союз Советских Социалистических � еспублик - CCCP, alternatywnie: Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich - ZSRS, w skrócie Związek Radziecki lub Związek Sowiecki) - państwo komunistyczne w Europie wschodniej i północnej oraz północnej i środkowej Azji. Obejmowało obszar od Morza Bałtyckiego i Czarnego do Pacyfiku. Państwo to istniało od 30 grudnia 1922 do 8 grudnia 1991....
[click for more].

Stany Zjednoczone były szczególnie zaniepokojone planami nacjonalizacji przemysłu w Chile, ze względu na poważne zaangażowanie kapitałowe w ten kraj kilku wielkich amerykańskich koroporacji - szczególnie w przemysł wydobywczy miedzi. Szczególnie wrogo nastawiony był do niego prezydent Richard Nixon, który krytykował Allende w oficjalnych przemówieniach i wspierał otwarcie finansowo i moralnie jego oponentów w drodze do prezydentury. Z drugiej jednak strony Allende wspierany był środkami finansowymi gromadzonymi przez partie marksistowskie z całego świata.

Wybory z 1970 r.

Allende wygrał wybory powszechne w 1970 r., startując jako lider koalicji socjalistyczno-marksistowskiej o nazwie Unidad Popular. Zwyciężył minimalną większością głosów ( 36,2%) z dwoma innym kandydatami - byłym prezydentem - Jorge Alessandri (Partia Konserwatywno-Liberalna) (34,9%) oraz liderem partii chrześcijańsko-demokratycznej (PDC) Radomiro Tomic (27,8%). Zgodnie z konstytucją, w związku z tym, że żaden z kandydatów nie otrzymał ponad 50% głosów, ostateczna decyzja wyboru prezydenta należała do parlamentu. Parlament chilijski tradycyjnie w takich przypadkach wybierał na prezydenta zwycięzce wyborów powszechnych, nawet jeśli różnica między głosami kandydatów była minimalna.

Zaraz po wyborach powszechnych CIA zaangażowała się w tajną operację dyplomatyczno-wywiadowczą, która miała na celu przekonanie odchodzącego prezydenta Eduardo Freia i jego partię (PDC), aby ta zagłosowała w parlamencie, wbrew tradycji, na drugiego w kolejności kandydata, Jorge Alessandri, który przyrzekł podanie się do dymisji zaraz po nominacji i rozpisanie nowych wyborów prezydenckich. Dzięki temu Eduardo Frei mógłby ponownie startować w wyborach i prawodopodobnie pokonać Allende. Konstytucja chilijska obowiązująca w tym czasie zabraniała bowiem urzędującemu prezydentowi startowania w wyborach.

Plan ten jednak się nie powiódł i ostatecznie parlament wybrał na prezydenta Salvadora Allende, po dobrowolnym podpisaniu przez niego "Aktu Gwarancji Konstytucyjnych", w którym zobowiązywał się on, że wprowadzane przez niego reformy socjalistyczne nie naruszą żadnego z punktów aktualnie obowiązującej Konstytucji Chile.

Okres sprawowania prezydentury

Zaraz po swojej inauguracji Allende rozpoczął wprowadzanie obiecywanego w trakcie kampanii wyborczej pakietu reform socjalistycznych, nazywanych przez samego Allende La vía chilena al socialismo ("Chilijska droga do socjalizmu"). M.in. znacjonalizowano jednym aktem wielkie przedsiębiorstwa, z których najważniejsze były kopalnie miedzi, dotychczas zarządzane przez amerykańskie koncerny, oraz cały system bankowy, wprowadzono państwowy system opieki zdrowotnej i socjalnej, uruchomiono szeroko zakrojoną reformę systemu edukacji oraz kontynuowano rozpoczętą jeszcze przez poprzedniego prezydenta Eduardo Freia reformę rolną.

W drugim etapie reform, w obliczu nadchodzącego kryzysu budżetowego wprowadzono "podatek od nadmiernego zysku", który wywołał ostre niezadowolenie zamożnych obywateli oraz ogłoszono moratorium na spłatę zadłużenia zagranicznego, co praktycznie odcięło kraj od zewnętrznych źródeł kapitału i zablokowało handel zagraniczny. W 1971 r. w obliczu narastającej lawinowo inflacji ogłoszono zamrożenie wszystkich cen przy jednoczesnym braku zamrożenia płac. Efektem zamrożenia cen i wzrostu płac było powstanie gigantycznych kolejek przed sklepami związanych ze stałym niedoborem podstawowych dóbr konsumpcyjnych na rynku wewnętrznym oraz ogólne rozregulowanie mechanizmów gospodarczych.

Stosunki Allende z parlamentem były przez cały czas sprawowania jego władzy bardzo napięte. Największy klub parlamentarny - centro-lewicowej Partii Chrześcijańsko-Demokratycznej (PLD) - początkowo ostrożnie sprzyjał poczynaniom Allende. W momencie jednak, gdy skutki ekonomiczne jego reform dawały się coraz bardziej we znaki, partia ta przechodziła stopniowo do opozycji, decydując się w końcu na utworzenie wspólnej koalicji z prawicową Partią Narodową, na skutek czego rząd Allende utracił parlamentarną większość. Koalicja ta zaczęła oskarżać Allende o próbę przekształcania Chile w dyktaturę komunistyczną w stylu kubańskim oraz rozpoczęła blokowanie ustaw mających wprowadzić kolejne radykalne reformy. Obie strony konfliktu zaczęły się nawzajem oskarżać o łamanie konstytucji.

Spór został dodatkowo zaogniony w 1971 r., kiedy Allende zdecydował się nawiązać stosunki dyplomatyczne z Kubą, mimo że Chile podpisało wcześniej traktat o przystąpieniu do Organizacji Państw Amerykańskich, który zabraniał członkom tej organizacji nawiązywania tego rodzaju stosunków z Kubą. Co więcej, Allende zaprosił Fidela Castro, z którym już wcześniej się blisko przyjaźnił do złożenia oficjalnej wizyty w Chile. Castro spędził w Chile niemal miesiąc. W trakcie swego pobytu włączył się aktywnie do wewnętrznej polityki Chile - wygłaszał płomienne przemówienia do tłumów, maszerował na czele wielkich pochodów i dawał publicznie rady i wyrazy poparcia dla Allende.

W kolejnych latach rządów, w dużym stopniu pod wpływem radykalnych komunistów z własnej partii, Allende coraz bardziej rozszerzał zakres reform socjalnych w coraz mniejszym stopniu zważając na zasady konstytucyjne. W powiązaniu z publicznie prezentowaną przyjaźnią z Kubą spowodowało to wzrost zaniepokojenia administracji Nixona, która zaczęła intensywnie dążyć do obalenia Allende poprzez tworzenie silnej presji ekonomicznej połączonej z oficjalnymi działaniami dyplomatycznymi przez Organizację Państw Amerykańskich i sekretnym destabilizowaniem Chile od wewnątrz poprzez wspieranie opozycji i akcje dywersyjne organizowane przez CIA.

Ze wzrostem problemów ekonomicznych wywołanych zarówno nieprzemyślaną polityką wewnętrzną jak i działaniami Stanów Zjednoczonych, Allende próbował rządzić za pomocą dekretów, stosując rozmaite kruczki prawne nazywane przez niego resquicios legales, które w jego opinii umożliwiały mu legalne ignorowanie decyzji parlamentu i Trybunału Stanu. Zaczął też ignorować system sądowniczy, odmawiając stosowania aparatu przemocy (policji, urzędów skarbowych, urzędów komorniczych) do egzekwowania legalnych wyroków, które w jego mniemaniu kłóciły się z "kierunkiem procesów rewolucyjnych".

Reformy agrarne Allende doprowadziły do ogromnych niedoborów podstawowych produktów spożywczych. Wielkie latyfundia zostały podzielone na małe skrawki ziemi, które przydzielano chłopom nie posiadającym żadnego doświadczenia w samodzielnym prowadzeniu gospodarstw rolnych ani pieniędzy na ich urządzenie, co spowodowało drastyczne zmniejszenie produkcji rolnej.

Podobny proces nastąpił w znacjonalizowanych na siłę przedsiębiorstwach, których zarządzanie powierzono zupełnie do tego nie przygotowanym samorządom pracowniczym. Zagraniczna kadra menedżerska opuściła Chile razem z uciekającym kapitałem. Brak walut i blokada handlu zagranicznego na skutek decyzji zaprzestania spłacania długów zagranicznych spowodowały braki w zaopatrzeniu w surowce i części zamienne. Wszystko to razem sprawiło, że całe gałęzie przemysłu były praktycznie unieruchomione.

Galopująca inflacja, połączona z ciągłymi brakami w zaopatrzeniu, doprowadziła do silnego niezadowolenia średnio zamożnych obywateli. Wprowadzenie kontroli cen przy jednoczesnym stałym podnoszeniu płac pogłębiło chaos ekonomiczny. Dla najbiedniejszych, którzy wcześniej i tak głodowali, reformy Allende były raczej korzystne, gdyż otrzymali oni dostęp do przeznaczonego dla nich państwowego systemu zapomóg, bezpłatnego lecznictwa i edukacji. Jednak dla reszty społeczeństwa reformy Allende oznaczały kilometrowe kolejki i utratę bezpieczeństwa ekonomicznego. Społeczństwo Chile uległo silnej polaryzacji na zwolenników i przeciwników Allende.

Niezadowolenie z reform przerodziło się w końcu w liczne strajki, dodatkowo wspierane przez sekretne działania CIA, które ostatecznie dobiły ekonomikę kraju. Pod koniec swoich rządów Allende całkowicie utracił kontrolę nad sytuacją i to nie tylko w samym kraju, ale też wewnątrz własnej koalicji, gdzie wewnętrzne walki frakcyjne przekształciły się w krwawe porachunki między skrajnymi, pro-kubańskimi komunistami i bardziej umiarkowanymi socjalistami.

Zamach stanu

Ten fragment tekstu dotyczy tylko osobistego udziału Allende w puczu, pełen opis historyczny puczu powinien znaleźć się w haśle: Pucz w Chile 1973Pucz w Chile, do którego doszło 11 września 1973 r., był jednym z najważniejszych wydarzeń w najnowszej historii tego kraju. Jego skutki mają do dziś silny wpływ na politykę chilijską i obecny stan tego państwa. W wyniku wyborów prezydenckich z 1970 r. do władzy doszedł kandydat komunistyczny Salvador Allende, który o włos (36,6% głosów) wygrał z dwoma innymi kandydatami - konserwatystą Jorge Alessandri Rodríguezem (35,8% głosów) i reprezentującym centrolewicową chrześcijańską d...
[click for more]

Zagrożenie zamachem stanu pojawiło się już w 1972 r. Na tydzień przed zamachem większość parlamentarna wystosowała odezwę do Armii, aby ta „przywróciła porządek prawny”. Dokument ten, podpisany przez marszałka Senatu, Patricio Aylwina, był później często przytaczany jako dowód na to, że zamach został przeprowadzony legalnie, jednak w czasie gdy go ogłaszano nikt specjalnie nie zwracał już uwagi na tego rodzaju „drobnostki” prawne, a przygotowania do zamachu szły pełną parą.

Pod koniec 1973 r. cały kraj praktycznie stanął w miejscu. Permanentnie strajkowały lub wzywały do strajku związki zawodowe kierowców ciężarówek, górników, lekarzy, nauczycieli, prawników oraz organizacje zrzeszające drobnych przedsiębiorców. Ludzie spontanicznie zbierali się na ulicach, żądając ustąpienia Allende. Paradoksalnie, ostatnią ostoją władzy Allende była Armia, której głównodowodzący, generał Carlos Prats, robił wszystko, aby zapobiec zamachowi. Sytuacja zmieniła się jednak drastycznie, gdy oficerowie Armii wymogli na Allende zmianę głównodowodzącego na Augusto PinochetaGenerał Augusto José Ramón Pinochet Ugarte (urodzony 25 listopada 1915) - wojskowy i polityk chilijski. Przywódca junty wojskowej w Chile od 1973 (od 1974 prezydent) do 1990. Doszedł do władzy w wyniku wojskowego puczu, który obalił lewicowego prezydenta Salvadora Allende. Po przegranym plebiscycie w 1988, nie kandydował w wynikających z tego plebiscytu wyborach i przekazał w 1990 r. pokojowo władzę zwycięzcy wolnych wyborów prezydenckich z 1989....
[click for more], który przed nominacją na to stanowisko obiecał jednak Allende, że Armia zachowa neutralność do końca.

W rezultacie ostrej krytyki ze strony związków zawodowych i parlamentu, niezmiennie negatywnych wyników sondaży opinii publicznej (57% ocen negatywnych i 42% pozytywnych w ostatnim przeprowadzonym sondażu) oraz narastającego chaosu gospodarczego i groźby wybuchu wojny domowej, Allende zdecydował się przeprowadzić plebiscytPlebiscyt (łac. plebis scitum = 'uchwała zgromadzenia ludowego, plebejuszy') - termin używany w podobnym znaczeniu jak referendum. Nie jest ono jednak do końca określone i zależy od tradycji danego państwa. I tak na przykład: W warunkach polskich plebiscyt oznacza powszechne głosowanie na jakimś obszarze w sprawie jego przynależności terytorialnej do jakiegoś państwa. Używano niekiedy tej nazwy dla referendów o innej tematyce, np. referendum "3 x tak" z 1946 nazywano wówczas plebiscytem lud...
[click for more], w którym obywatele mieli się opowiedzieć za kontynuacją jego rządów albo przeciw. Ogłoszenie terminu plebiscytu miało nastąpić 11 września 1973 r.

W tym samym dniu jednak chilijskie siły zbrojne przeprowadziły zamach stanu, który rozpoczął się od zbombardowania przez lotnictwo pałacu prezydenckiego "La Mondea", a następnie jego zajęcia przez siły lądowe. Osamotniony Allende wg oficjalnej wersji propagandy junty wojskowej popełnił samobójstwo, używając do tego celu karabinu AK 47, ze złotą tabliczką, na której był wygrawerowany napis „Dla mojego dobrego przyjaciela od Fidela Castro”. Zwolennicy Allende twierdzą jednak, że został on w rzeczywistości zastrzelony przez wkraczające do pałacu oddziały junty.

Historycy zgadzają się dośc powszechnie, że USA odgrywało znaczącą rolę w polityce chilijskiej już przed zamachem, ale charakter i stopień zaangażowania w przygotowania do zamachu jest sprawą licznych kontrowersji. CIA wiedziała o planach zamachu na co najmniej dwa dni przed jego rozpoczęciem, ale nie istnieją żadne dowody bezpośredniego udziału agencji w przygotowywaniu zamachu.

Po dojściu do władzy Pinocheta sekretarz stanu USA, Henry Kissinger...
[click for more], odpowiedział na publicznie zadane pytanie prezydenta Nixona, że „służby specjalne i dyplomatyczne USA nie uczestniczyły bezpośrednio w przygotowywaniu zamachu, lecz uczestniczyły w przygotowywaniu warunków, aby zamach mógł nastąpić i skończyć się sukcesem”. Niedawno ujawnione dokumenty dowodzą, że tajne służby USA wiedziały o przygotowywaniu zamachu (projekt „FUBELT”) na życie szefa sztabu Armii generała René Schneidera, o którym wiadomo było, że starał się nie dopuścić do rozpoczęcia zamachu stanu. Nie istnieją jednak dowody, że CIA było w ten zamach bezpośrednio zaangażowane. Wiele dokumentów CIA na temat zamachu w Chile pozostaje jednak nadal utajnionych.

Debaty wokół osoby Allende

Ocena osoby Salvadora Allende, mimo upływu trzydziestu lat od jego śmierci, nadal pozostaje sprawą bardzo kontrowersyjną. Ze względu na to, że jego śmierć nastąpiła w połowie jego kadencji, istnieje wiele rozważań na temat jak wyglądałoby obecnie Chile, gdyby pozostał on w 1973 r. u władzy.

Jego osoba była często używana w wewnętrznych sporach w partiach marksistowskich jako dowód na to, że komuniści mogą uzyskać władzę w demokratycznych wyborach. Istotnie, Allende był jak dotąd jedynym w historii marksistą, który uzyskał władzę w sposób całkowicie demokratyczny. Jednakże oponenci tej tezy wskazują na fakt, że Allende nie był komunistą sensu-stricto, a nawet jeśli, to w czasie wyborów ukrywał ten fakt i dopiero po dojściu do władzy zaskoczył wyborców zasięgiem przeprowadzanych reform, których oni tak naprawdę nie chcieli.

Allende jest często przedstawiany jako lewicowy bohater, który poświęcił swoje życie w imię socjalizmu. Jego twarz była często stylizowana na sposób podobny do Che Guevary. Często był też on przedstawiany przez lewicową propagandę jako niewinna ofiara amerykańskiego imperializmu, który w osobach Henry Kissingera i pracowników CIA miał być bezpośrednio zaangażowany w zamach stanu.

Dla zwolenników poglądów prawicowych Allende jest przykładem „wilka w owczej skórze”, który najpierw mamił wyborców obietnicami bez pokrycia, a następnie próbował przekształcić Chile w kolejne państwo komunistyczne, mające się znaleźć w orbicie wpływów ZSRR i być zarządzane dyktatorsko na wzór Kuby. Koronnym dowodem na to miała być bliska przyjaźń z Fidelem Castro.

Stopień i natura zaangażowania USA w zamach stanu, który skończył się śmiercią Allende, pozostaje wciąż tematem wielu debat na całym świecie. Spośród wielu zamachów stanu w Ameryce Południowej i Środkowej, w których USA prawdopodobnie w ten czy inny sposób były zaangażowane, upadek Allende pozostaje ciągle jednym z najbardziej kontrowersyjnych tematów.

Linki zewnętrzne

Kategorie: Chilijscy politycy...
[click for more]