Definicja Rzeczpospolita Krakowska (Szukaj)

Rzeczpospolita Krakowska (Wolne Miasto Kraków) - (1815...
[click for more]
-1846...
[click for more]
) była państwem utworzonym na kongresie wiedeńskim, pozostającym pod kontrolą trzech państw sąsiednich: RosjiFederacja Rosyjska ( оссийская Федерация, Rossijskaja Federacija), lub Rosja ( оссия, Rossija), państwo rozciągające się od wschodniej Europy poprzez północną część Azji aż po Ocean Spokojny. Rosja jest największym państwem na świecie, jej powierzchnia jest prawie dwa razy większa od Stanów Zjednoczonych czy Chin. Pod względem liczby ludności jednak zajmuje dopiero 7. miejsce (po Chinach, Indiach, USA, Indonezji, Brazylii i Pakistanie)...
[click for more]
, Prus...
[click for more]
i Austrii.

Spis treści

Powstanie

Rzeczpospolita Krakowska powstała w roku 1815 w wyniku uchwały kongresu wiedeńskiego. Inicjatorem jego utworzenia był car Aleksander I...
[click for more]
, który w toku pertraktacji między trzema mocarstwami rozbiorowymi zaproponował przekształcenie Krakowa i Torunia w wolne miasta. Toruń ostatecznie został przekazany Prusom, zaś Kraków z okolicami przekształcono w "wolne, niepodległe i ściśle neutralne" państwo pod opieką Rosji, Austrii i Prus. Nowemu państwu nie przyznano prawa prowadzenia własnej polityki zagranicznej - jego interesy miały reprezentować trzy mocarstwa opiekuńcze. Państwa te zobowiązały się do wieczystego szanowania neutralności Wolnego Miasta i niewprowadzania na jego teren swych wojsk pod żadnym pozorem. W zamian Kraków miał wydawać szpiegów i dezerterów zbiegłych na jego terytorium.

Geografia i ludność

Wolne Miasto Kraków powstało z południowo-zachodniej cząstki Księstwa Warszawskiego, na lewym brzegu Wisły. Miało powierzchnię 1234 kilometrów kwadratowych (wedle innych danych - 1164). Graniczyło z Rosją, Prusami i Austrią. Na jego terytorium znajdowały się - poza Krakowem - 224 wsie (ok. 60% z nich było w rękach prywatnych właścicieli) i 3 prywatne miasteczka - Chrzanów, Trzebinia i Nowa Góra. W 1815 roku liczyło sobie ok. 95 tysięcy mieszkańców, w 1843...
[click for more]
ok. 146 tysięcy, z czego ok. 85% stanowiła ludność katolicka, resztę - prawie wyłącznie żydowska.

Ustrój. Konstytucja 1818 roku

Aktem z 3 maja 1815 roku (jest to oficjalna data powstania państwa) na kongresie wiedeńskim nadano Wolnemu Miastu wstępną konstytucję, którą zredagował książę Adam Jerzy Czartoryski, a gwarantami miały być państwa opiekuńcze. Następnie Komisja Organizacyjna, w której skład weszli komisarze tych państw i senatorowie Wolnego Miasta, miała zająć się rozwinięciem konstytucji i zorganizowaniem administracji. Specjalnie powołana Komisja Włościańska miała uregulować status prawny włościan.

Tekst rozwinięty konstytucji ogłoszony został 11 września 1818 roku. Mocą jej uchwał władza wykonawcza należała do Senatu...
[click for more]
, złożonego z prezesa i 12 członków, z których 8 wybierał Sejm (Zgromadzenie Reprezentantów) a po 2 kapituła i uniwersytet. Organ ustawodawczy - Zgromadzenie Reprezentantów, zwane Sejmem, składał się z 41 członków, z których 26 wybierały zgromadzenia gminne, po 3 Senat spośród senatorów, kapituła spośród kanoników i prałatów i uniwersytet pośród profesorów i doktorów. Pozostałe 6 miejsc obsadzali sędziowie. Sejm posiadał kompetencje ustawodawcze i kontrolujące. Zbierał się raz w roku w celu uchwalenia budżetu, skontrolowania pracy urzędników państwowych i wyboru członków Senatu i sędziów. Konstytucja jednak ograniczała znacznie jego władzę, poprzez zapisy: uzależniający inicjatywę ustawodawczą Sejmu od zgody Senatu i dający Senatowi prawo zawieszenia na rok wykonania uchwały sejmowej, jeśli nie przeszła większością co najmniej 7/8 głosów.

Czynne prawo wyborcze w Rzeczypospolitej otrzymali profesorowie uniwersytetu, nauczyciele, artyści, kler świecki, kierownicy fabryk i warsztatów, znaczniejsi kupcy i właściciele gospodarstw i domów opłacający co najmniej 50 złp podatku gruntowego. Od kandydata do Zgromadzenia lub Senatu konstytucja wymagała ukończenia studiów na co najmniej jednym z polskich uniwesytetów. Wyjątkiem byli dawni urzędnicy Księstwa Warszawskiego i nominaci państw opiekuńczych.

Konstytucja gwarantowała równość wszystkich wobec prawa, nienaruszalność własności prywatnej i panowanie języka polskiego. Religią stanu był katolicyzm, ale innym wyznaniom chrześcijańskim zapewniono pełnię praw obywatelskich, a niechrześcijańskim - tolerancję i opiekę prawa.

Życie polityczne Wolnego Miasta w latach 1815 - 1830

Kontrolę nad wydarzeniami w Wolnym Mieście zapewniły sobie mocarstwa opiekuńcze desygnując rezydentów, tzw. komisarzy, których uprawnienia i wpływ na bieg wydarzeń w tym formalnie niepodległym państwie rósł z biegiem lat.

Najbardziej wyeksponowaną postacią w życiu politycznym Rzeczpospolitej był prezes Senatu, chociaż konstytucja 1818 roku nie dawała mu szerokich uprawnień prezydialnych. W wyniku starań ks. A.J. Czartoryskiego i akceptacji tej kandydatury przez Prusy, Austrię i Rosję, pierwszym prezesem Senatu Wolnego Miasta został Stanisław Wodzicki, szlachcic, były prefekt departamentu krakowskiego. Wokół Wodzickiego skupiła się większość ziemian i arystokracji, luźno związanej z mieszczaństwem krakowskim i spodziewającej się na ogół rychłego włączenia miasta do Królestwa Polskiego. Z tego środowiska uformowało się stronnictwo konserwatystów, którzy opierali się na zdominowanym przez nich Senacie i stali na gruncie zacieśniania współpracy z Królestwem Polskim. Z konserwatystami ostro rywalizowało stronnictwo liberałów, mające poparcie w środowisku mieszczańskim i uniwersyteckim. Przewodził im rektor uniwersytetu Litwiński. Liberałowie głosili hasło zwiększenia suwerenności Wolnego Miasta. Jako mało realne do zrealizowania, było ono raczej chwytem politycznym, mającym ich odróżniać od konserwatystów, z którymi walczyli o wpływy w Senacie i urzędach. Liberałowie mieli silną pozycję w Sejmie i ciche poparcie Prus.

Do roku 1827...
[click for more]
stronnictwo Wodzickiego panowało niepodzielnie w urzędach i Senacie, odnosząc znaczne sukcesy w zakresie organizacji administracji i skarbu, polityki gospodarczej, oświaty. Do pierwszego większego starcia między Senatem a Sejmem doszło w 1817 roku, w związku ze zmianami, jakie Sejm dokonał w budżecie. Senat uznał te zmiany za bezprawne i Wodzicki odwołał się do cara Aleksandra. Car zatwierdził zmiany w budżecie, zakazując jednak na przyszłość Sejmowi dowolnego ich dokonywania. Wydarzenie to było pierwszym precedensem odwołania się władz Wolnego Miasta do dworu opiekuńczego. Taka ograniczająca suwerenność państwa praktyka była odtąd często stosowana w trakcie sporów wewnętrznych.

W roku 1820 doszło do zamieszek studenckich, co spowodowało zatarg między Senatem a uniwersytetem. Gdy rok później wykryto pierwszą tajną organizację młodzieży akademickiej Wodzicki ponownie odwołał się do dworów opiekuńczych, co rychło okazało się jego polityczną klęską. Prezes Senatu został zmuszony do przeprowadzenia śledztwa policyjnego w sprawie związków tajnych, a Rosja znacznie ograniczyła autonomię uniwersytetu. Wydarzenia te okryły Wodzickiego i Senat niesławą. Jeszcze w wyborach na prezesa Senatu w 1824...
[click for more]
roku Wodzicki wygrał nieznaczną większością. Ale w roku 1827, wskutek wewnętrznych podziałów w obozie konserwatystów, Sejm nowym prezesem wybrał Józefa Nikorowicza, prezesa sądu apelacyjnego, kandydata mieszczan. Doprowadziło to do największego jak dotąd przesilenia politycznego w w Rzeczypospolitej Krakowskiej. Konserwatyści nie uznali nowego prezesa, a pretekstem był brak wyższego wykształcenia części członków Zgromadzenia. Sytuację wykorzystały państwa opiekuńcze: przesłały Sejmowi notę stwierdzającą bezprawność jego działań a Wodzickiemu poleciły pozostać na stanowisku. Wodzicki rządził odtąd dzięki poparciu rezydentów a prace Sejmu zawieszono.

W roku 1828 powstał z inicjatywy Rosji tzw. Komitet Epuracyjny, działający w ścisłym porozumieniu z rezydentami. Zasiedli w nim Wodzicki i 3 posłusznych Rosji senatorów. Głównym celem jego działań było utrwalenie przewagi oligarchii urzędniczej, złożonej z ludzi posłusznych Rosji i innym mocarstwom opiekuńczym. Komitet odsunął od władzy całą listę senatorów, urzędników, a nawet profesorów uniwersytetu. Wzmocnił także władzę prezesa Senatu. Rzecznikiem tych zmian był car Mikołaj I, który dążył do narzucenia Rzeczypospolitej nowej konstytucji. Przeciwna temu początkowo Austria, zobowiązała się ostatecznie do obsadzenia Krakowa wojskiem w listopadzie 1830...
[click for more]
roku, kiedy w zamierzeniu cara miała być wprowadzana nowa konstytucja. W realizacji tych zamiarów przeszkodził wybuch powstania listopadowego w Królestwie.

Polityka dworów opiekuńczych. Powstanie listopadowe i konstytucja 1833 roku

Przez cały okres istnienia Rzeczypospolitej mocarstwa opiekuńcze wykorzystywały chwile jej słabości dla wzmocnienia swych wpływów i ograniczenia jego swobód. Zarazem trwała rywalizacja, wpierw między Rosją i Austrią, potem gł. Austrią i Prusami o przejęcie władzy nad tym ważnym punktem strategicznym i handlowym.

Powstanie listopadowe przyniosło wielkie ożywienie w Rzeczypospolitej Krakowskiej, która pełniła rolę głównego ośrodka przemytu broni dla Królestwa. 4 grudnia utworzono gwardię narodową a 16 stycznia16 stycznia jest 16. dniem w kalendarzu gregoriańskim. Do końca roku pozostało 349 (w latach przestępnych 350) dni. // ...
[click for more]
1831 roku demonstrujący tłum zmusił do rezygnacji Wodzickiego, niedługo potem aresztowanego przez studentów, którym przewodził Jacek Gudrajczyk. Z Krakowa napływała do Królestwa młodzież zasilająca szeregi powstańcze, a warszawski Rząd Narodowy mianował w Rzeczypospolitej swego przedstwiciela w osobie Ludwika Morsztyna. Po klęsce powstania w Wolnym Mieście przejściowo schronił się Adam Jerzy Czartoryski, a ostatnie dni życia spędził Józef Chłopicki.

We wrześniu 1831 roku, w pościgu za korpusem Różyckiego, rosyjski generał Rüdiger zajął Kraków i pozostawał w nim mimo protestów angielskich i francuskich przez 2 miesiące, ustępując dopiero na życzenie Austrii. W następnych latach Wolne Miasto stało się centrum propagandy emigracyjnej i polskiej konspiracji niepodległościowej. Rosły nastroje antyrosyjskie, powstawały tajne stowarzyszenia. W Krakowie miały swe główne siedziby władze węglarstwa, "Młodej Polski" i Stowarzyszenia Ludu Polskiego. Ruch narodowy ożywiali bardzo liczni na terenie Wolnego Miasta emigranci polityczni z Królestwa.

Kwestię emigrantów postanowiły wykorzystać dwory opiekuńcze, by - korzystając z zapisu o neutralności Rzeczypospolitej - wpływać na jego sprawy wewnętrzne, a w dalszej perspektywie pozbawić niepodległości. Władze austriackie i pruskie utrudniały przejście na zachód i wydawały paszporty ułatwiające gromadzenie się w Krakowie emigrantów, za którymi - podobnie jak Rosjanie - posyłały swoich szpiegów i prowokatorów.

Podjęta w 1833...
[click for more]
roku nieudana próba wzniecenia powstania w kraju przez emigrantów z organizacji Zemsta Ludu (Józef Zaliwski, Artur Zawisza) posłużyła mocarstwom opiekuńczym za pretekst do narzucenia Wolnemu Miastu nowej konstytucji, ogłoszonej 30 maja30 maja jest 150. (w latach przestępnych 151.) dniem w kalendarzu gregoriańskim. Do końca roku pozostaje 215 dni. Słońce w tym dniu znajduje się w zodiakalnym gwiazdozbiorze Bliźniąt....
[click for more]
1833 roku.

Ten naruszający postanowienia kongresu wiedeńskiego akt wydatnie ograniczył swobody Wolnego Miasta. Konferencja rezydentów zyskała rangę instancji rozstrzygającej konflikty między Sejmem a Senatem i interpretującej zapisy konstytucyjne. Zatwierdzała wybór prezesa Senatu i otrzymała w praktyce możliwość decydowania o obsadzie urzędów i wpływania na przebieg spraw sądowych. Liczbę Senatorów zmniejszono do 8, a deputowanych Sejmu, który miał odtąd obradować co 3 lata, do 30. Ograniczono wolność prasy a w dziedzinie ekonomicznej odebrano miastu prawo wolnego handlu na Podgórzu.

14 października 1835 roku w BerlinieBerlin to stolica i największe miasto Niemiec na prawach landu, położone nad rzeką Sprewą. Leży tylko około 70 kilometrów od granicy z Polską. Zajmuje powierzchnię 890 km², a zamieszkuje je około 3,4 mln osób....
[click for more]
Rosja, Austria i Prusy zawarły tajny traktat przewidujący likwidację niepodległości Rzeczyposoplitej Krakowskiej. Ustalono, że przypadnie ona Austrii z niewielkimi korektami granicznymi na korzyść Prus. Rządy trzech mocarstw zakładały przeprowadzenie inkorporacji Krakowa stopniowo i "na życzenie mieszkańców". Czekając na sposobność do podjęcia właściwych kroków, rządy mocarstw opiekuńczych uniemożliwiały utworzenie przedstawicielstw dyplomatycznych Krakowa na Zachodzie i obsadzenie biskupstwa krakowskiego. Austria projektowała otoczenie Wolnego Miasta kordonem celnym, który doprowadziłby je do ruiny gospodarczej.

Życie polityczne Wolnego Miasta w latach 1836 - 1846

W styczniu 1836...
[click for more]
roku na terytorium Krakowa został zamordowany, przez agentów Stowarzyszenia Ludu Polskiego, rosyjski szpieg Berens-Pawłowski. W odpowiedzi dwory opiekuńcze zażądały usunięcia z Rzeczyspospolitej wszystkich emigrantów w przeciągu 8 dni. Jendocześnie złożono Senatowi "propozycję nie do odrzucenia", by wezwał wojska państw opiekuńczych do Krakowa, w celu zaprowadzenia porządku.

Prezes Senatu Kasper Wielogłowski wydał odezwę do emigrantów, w której poprosił ich o opuszczenie Wolnego Miasta (co większość uczyniła w najbliższych dniach), ale sprzeciwił się wezwaniu wojsk obcych. Mocarstwa zrezygnowały z dalszych prób nadania swej agresji pozorów współpracy z miejscowymi władzami. 7 lutego7 lutego jest 38. dniem w kalendarzu gregoriańskim. Do końca roku pozostało 327 (w latach przestępnych 328) dni. Święta imieniny: Eugenia, Romuald, Ryszard, Sulimir, Sulisław i Teodor. Grenada - Święto Niepodległości ...
[click for more]
do Krakowa wkroczyły wojska austriackie generała Kauffmana a 20 lutego20 lutego jest 51. dniem w kalendarzu gregoriańskim. Do końca roku pozostało 314 (w latach przestępnych 315) dni. // ...
[click for more]
wojska rosyjskie i pruskie. Na znak protestu Wielogłowski ustąpił ze stanowiska.

Wtargnięcie wojsk sąsiadów do Krakowa było naruszeniem uchwał kongresu wiedeńskiego i wywołało energiczną akcję dyplomatyczną Hotelu LambertHotel Lambert – monarchistyczny obóz konserwatywno-liberalny działający na emigracji po powstaniu listopadowym, skupiał głównie bogate kręgi społeczeństwa. Politycznie opierał się na postanowieniach Konstytucji 3 Maja. Liczył na interwencję państw zachodnich w sprawie polskiej. Kierował nim ks. Adam Jerzy Czartoryski. Nazwa wzięła się od siedziby księcia w Paryżu....
[click for more]
we Francji i Anglii. W marcu 1836 roku pięciokrotnie interpelowano w tej sprawie w angielskiej Izbie Gmin (m.in. Stratford Cunning i Dudley Stuart) a Palmerston określił okupację Krakowa jako bezprawną. We francuskiej Izbie Deputowanych w obronie Krakowa przemawiali m.in. Bignon i hr. de Mornay. Dla rządów tych państw sprawa ta jednak miała drugorzędne znaczenie, zatem noty do Wiednia, Berlina i Petersburga zredagowano w tonie dość ugodowym. Pod wpływem tej interwencji dypolmatycznej Prusy (którym zresztą zależało na suwerenności Krakowa ze względów ekonomicznych) i Rosja wycofały się z miasta. Wojska austriackie jednak pozostały.

Pretekstem do obecności tych wojsk była reorganizacja policji i milicji krakowskiej. W praktyce okupanci, przy współpracy rezydentów rosyjskiego i pruskiego, rozpoczęli na nowo reorganizację władz Rzeczypospolitej i obsadzanie ich ludźmi posłusznymi ich dyrektywom. Ograniczono liczbę posiedzeń Senatu do 2 w tygodniu i zaczęto wymagać zgody rezydentów na złożenie przez niego jakiegokolwiek wniosku w Sejmie. Nowym prezesem został Józef Haller, bardziej od poprzednika ugodowy. Faktyczna władza w państwie-mieście należała zresztą do komisarzy mocarstw i przekształcanej w narzędzie Austrii policji i administracji.

Sytuacja w mieście, pacyfikowanym przez dyrektora policji Gutha, zaczęła przypominać stan oblężenia. W celu ratowania państwa Sejm Rzeczypospolitej uchwalił adres do dworów opiekuńczych, zawierający żądanie utworzenia bezpartyjnej komisji, złożonej z przedstawiecieli mocarstw i miejscowych władz, która podjęłaby środki naprawy sytuacji. Wobec odmowy rezydentów przekazania adresu swym dworom, na znak protestu Haller ustąpił ze stanowiska, a obywatele miasta przesłali na ręce księcia A.J. Czartoryskiego memoriał skierowny do rządów Anglii i Francji, w którym powtórzyli żądanie powołania komisji i zaproponowali utworzenie w Krakowie konsulat...
[click for more]
ów Anglii i Francji. Rządy tych państw nie dały oficjalnej odpowiedzi na petycję, ale po dyskusjach w izbach niższych parlamentów, w lipcu 1840 roku potępiły politykę sąsiadów wobec Krakowa, a wkrótce Francja zagroziła Austrii zajęciem Ankony. Akcja mocarstw zachodnich przyniosła skutek - 21 lutego 1841 roku Austriacy wycofali wojska z terytorium Rzeczypospolitej.

Po wyjściu Austriaków stosunki w mieście zmieniły się jednak w niewielkim stopniu. Władza pozostawała w rękach rezydentów i opanowanej przez Austriaków policji i milicji. Nowy prezes ksiądz Jan Schindler zyskał reputację dobrego administratora (jego najbardziej spektakularnym sukcesem było uzyskanie koncesji na budowę kolei Kraków - Wiedeń), ale nazbyt ulegał Austrii, z inspiracji której nie odnowił umowy handlowej z Królestwem Polskim.

Ostatni raz Sejm Rzeczypospolitej Krakowskiej zebrał się w 1844 roku. Obradował o naprawie dróg i wprowadzeniu kas oszczędności. Kwestie najistotniejsze dla przyszłości miasta rozstrzygały się już nie w jego ciałach rządzących, a na dworach opiekuńczych, które przesądziły już o likwidacji państwa i w środowisku polskiej konspiracji, która jego likwidację wkrótce ułatwiła.

Gospodarka i handel

Reczpospolita Krakowska była enklawą liberalizmuLiberalizm (z łac. liberalis – wolnościowy, od łac. liber – wolny) oznacza kilka stanowisk politycznych, które choć mają wspólne korzenie w XVIII- i XIX-wiecznym klasycznym liberalizmie, są obecnie dość odmienne....
[click for more]
gospodarczego na obszarze środkowej i wschodniej Europy. Mocą ustaleń kongresu wiedeńskiego nie miała prawa do pobierania ceł (mogła pobierać opłaty mostowe i drogowe). Państwa sąsiednie zobowiązały się do nienakładania ceł na krakowskie drzewo, węgiel i żywność, a Austria zgodziła się nadać Podgórzu charakter miasta wolnohandlowego. Krakowianie otrzymali także pełną swobodę nawigacji na Wiśle. Podatki w państwie były bardzo niskie. Te liczne wolności gospodarcze i polityka gospodarcza władz decydowały o popularności Rzeczypospolitej w kręgach europejskich liberałów i leseferystówLeseferyzm (fr. laissez faire - pozwólcie czynić) - sformułowany przez francuskich fizjokratów, ale najpełniej zrealizowany w dziewiętnastowiecznej Wielkiej Brytanii pogląd filozoficzno-ekonomiczny głoszący nieograniczoną wolność jednostki, zwłaszcza w wymiarze społeczno-ekonomicznym. Rola państwa miała być ograniczona do roli "nocnego stróża", który miał strzec fundamentalnych zasad wolności gospodarowania i prywatnej własności. Rozumowanie leseferystów jest oparte na założeniu, ...
[click for more]
, którą wzmacniał dodakowo republikański ustrój państwa.

Dzięki swym przywilejom gospodarczym i strategicznemu położeniu Kraków stał się jednym z głównych ośrodków handlowych Środkowo-Wschodniej Europy i w ciągu 30 lat podwoił liczbę ludności. Rosła w siłę warsta kupiecka, rozwijały się banki (Bochenków, Kirchmajerów, Meiselsa). Był także Kraków głównym ośrodkiem przemytniczym na ziemiach polskich.

O pomyślnym rozwoju gospodarczym decydował w ogromnej mierze korzystny układ handlowy z Królestwem Polskim. Zawarty w 1817 roku, zezwalał na bezcłowy wwóz towarów z Wolnego Miasta na terytorium Królestwa. Układ został zerwany w 1822 przez Ksawerego Druckiego-Lubeckiego, ale w 1823...
[click for more]
roku Senat krakowski zawarł kolejną korzystną umowę.

W roku 1831 w mieście stacjonował korpus rosyjski Rüdigera. Przyniosło to miastu straty w wysokości ok. 300.000 złp, nigdy przez Rosjan nie pokryte.

W 1834...
[click for more]
roku Rzeczpospolita zawarła nowy układ handlowy z Rosją. W zamian za zrzeczenie się praw do kupna soli z WieliczkiWieliczka – miasto powiatowe w województwie małopolskim, znane z unikatowej w skali świata kopalnią soli, którą odwiedza około 900 tys. turystów rocznie (dane za 2004 rok). // ...
[click for more]
uzyskała odnowienie swych praw do bezcłowego wwozu towarów na teren Królestwa Polskiego. Miasto rozwijało się pomyślnie, kwitło rzemiosło, rosły ceny nieruchomości, budowano drogi i mosty.

W latach 1836 - 1841 trwała okupacja Krakowa przez wojska sąsiadów, co ujemnie odbiło się na jego rozwoju. Po zakończeniu okupacji Wolne Miasto nie przedłużyło korzystnego traktatu handlowego z Królestwem Polskim i - traktatem z 1844 roku - związało się z mało chłonnym rynkiem galicyjskim...
[click for more]
. Duże zyski mogła przynieść budowa połączenia kolejowego z Wiedniem, która rozpoczęła się jednak na dwa lata przed upadkiem Wolnego Miasta, w 1844 roku.

Słabiej w Rzeczypospolitej rozwijał się przemysł, nie wytrzmujący konkurencji z tańszmi towarami z Prus i Austrii. Pomyślnie rozwijały się tylko manufaktury niezbędne dla funkcjonowania miasta, Rosło wydobycie cynku, ołowiu i węgla. Nowe szyby górnicze powstały w rejonie Chrzanowa, gdzie w 1817 roku zainstalowano pierwszą w Rzeczypospolitej maszynę parową.

Kraków długo nie miał własnej waluty, gdyż znajdował się w unii walutowej z Królestwem Polskim. W obrocie były pieniądze sąsiadów i monety z czasów króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Dopiero w 1835 roku, w związku z usunięciem wizerunku orła białego z monet kongresówki, rozpoczęto bicie tzw. złotówek krakowskich.

Sądownictwo. Administracja. Policja

Na terytorium Wolnego Miasta obowiązywał Kodeks Napoleona, francuski kodeks handlowy oraz francuska procedura cywilna i karna. Sądownictwo działało sprawnie. Zgodnie z konstytucją było niezależne, a postępowanie w sprawach cywilnych i karnych - jawne. Od sędziów, mianowanych przez Sejm, wymagano tytułu doktora praw. Wprowadzono sądy przysięgłych, sądy pokoju, pierwszej instancji i apelacyjny. Sądem kasacyjnym był wydział prawa uniwersytetu.

Zarząd nad Wolnym Miastem, kierowanie pracą urzędników (w tym wójtów gmin miejskich i wiejskich), należał do kompetencji Senatu. W związku z przewagą stronnictwa konserwatywnego w tym ciele urzędy znalazły się w większości w rękach byłych urzędników Księstwa Warszawskiego - na ogół pochodzenia szlacheckiego. Aparat administracyjny, któremu konstytucja zagwarantowała znaczny wpływ na życie państwa, uchodził za sprawny.

Działalnością policji Wolnego Miasta kierował Senat. W razie potrzeby mogła być rozwinięta do liczby 50 konnych i 500 pieszych. Po wkroczeniu wojsk trzech mocarstw w 1836 roku została rozwiązana przez Austriaków jako siedlisko "żywiołów anarchicznych". Uformowana na nowo przez okupanta policja stała się narzędziem sprawowania władzy i nacisku na społeczeństwo Wolnego Miasta.

Milicję oddano oficerowi austriackiemu Hochfeldowi, a reorganizację policji przeprowadził oficer austriacki z Podgórza - Guth, który na czele swego aparatu rozpoczął prześladowanie tajnych stowarzyszeń politycznych. Guth aresztował między innymi kilkudziesięciu nastolatków i znęcał się nad nimi w więzieniu. Na delegację mieszkańców do rezydentów w obronie aresztowanych Austriacy odpowiedzieli zwiększeniem załogi w mieście do 1500 ludzi. Wtedy sąd krakowski uwolnił aresztowanych od podejrzeń o spiskowanie i pociągnął do odpowiedzialności Gutha. Reakcją rezydentów było ograniczenie kompetencji sądów - sprawy dotyczące bezpieczeństwa publicznego oddano policji, a sprawy polityczne posłusznej rezydentom komisji, której działalność doprowadziła do usunięcia się większości polskich struktur spiskowych z Krakowa aż do 1845 roku. Komisarze odebrali także Sejmowi prawo mianowania i odwoływania sędziów na rzecz Senatu.

W roku 1836 posypały się aresztowania w związku z zabójstwem rosyjskiego agenta - Czelaka. W 1839 roku polscy spiskowcy zamordowali Gutha w Przemyślu (następcą został Zajączkowski). Po 1841 roku, mimo opuszczenia Wolnego Miasta przez obce wojska, policja i milicja pozostały austriackie.

Chłopi i Żydzi

Sytuacja chłopów w Rzeczypospolitej Krakowskiej była lepsza niż w sąsiadujących z nią Galicji i Królestwie Polskim. Statusem chłopów w dobrach państwowych i kościelnych zajęła się powołana w tym celu zgodnie z ustaleniami kongresu wiedeńskiego, a pracująca niezależnie od Sejmu i Senatu, Komisja Włościańska. Pierwszym jej przewodniczącym był Marcin Badeni, a kolejnym ksiądz Alfons Skórkowski. Komisja zniosła pańszczyznę na rzecz czynszu i rozparcelowała część gruntów folwarcznych. Reformy te, znoszące z chłopów część ciężarów, zachęciły ich do kontaktów z rynkiem. Rosła liczebnie warstwa zamożnych chłopów, posiadających prawa wyborcze i liczba szkół na wsi. W 1833 roku Sejm dokonał redukcji czynszów, pierwotnie obliczonych zbyt wysoko.

Konstytucja Wolnego Miasta deklarowała opiekę państwa nad ludnością żydowską, jednakże, namocy wydanego w 1817 roku Statutu Starozakonnych, tylko "cywilizowaną", a więc tą, która zrezygnowała z tradycyjnych ubiorów żydowskich. Kolejnym wyrazem państwowej polityki asymilacji ludności żydowskiej było zlikwidowanie - w tym samym roku - kahałów, których kompetencje, z wyłączeniem funkcji religijnych, przejęły gminy. Zniesiono także szkoły żydowskie. Polityka asymilacji Żydów okazała się nieskuteczna - tylko nieliczni jej ulegali. Odmienny był stosunek do ludności żydowskiej polskich władz powstańczych w 1846 roku. W odezwie "Do braci Izraelitów" wzywano ich pod broń, ale także zapowiadano zmianę sytuacji prawnej. Odezwa została pozytywnie przyjęta przez społeczeństwo krakowskich Żydów z rabinem Meiselsem na czele i była ważnym rozdziałem w historii stosunków polsko-żydowskich.

Kultura i oświata

Po 1815 Kraków, obok Wilna i Warszawy Warszawa jest miastem w centralnej Polsce, od 1596 stolicą Polski, a także ważnym ośrodkiem naukowym, kulturalnym, politycznym oraz gospodarczym. W Warszawie mieści się siedziba parlamentu, prezydenta i władz centralnych. Warszawa jest największym miastem Polski....
[click for more]
, stał się głównym ośrodkiem kultury i nauki polskiej. Na obszarze Wolnego Miasta świetnie rozwijało się szkolnictwo elementarne i średnie. Wprowadzono obowiązek szkolny, a liczba szkół na wsi i w mieście szybko wzrosła. O ich wysokim poziomie świadczy napływ młodzieży z Królestwa Polskiego i Ziem Zabranych i opinia wizytatora austriackiego, który w 1846 roku stwierdził że mogłyby służyć za wzór dla reformy oświatowej w Austrii.

Rolę zwierzchnią nad szkołami pełnił uniwersytet. Liczba jego studentów po 1815 rosła, ale poziom w pozostawiał wiele do życzenia. Statut uniwersytetu uczynił go praktycznie niezależnym od władzy państwowej. Jednak w roku 1821, w związku z wykryciem tajnej organizacji studenckiej "Orzeł Biały" i odwołaniem się Wodzickiego do dworów opiekuńczych, Rosja narzuciła uniwersytetowi kuratora i nowy statut, ograniczający jego autonomię, zaprowadzający cenzurę wykładów i dozór policyjny studentów. Państwa opiekuńcze zabroniły swym obywatelom studiowania w Krakowie.

Kuratorem został generał Józeł Załuski, który bardzo zasłużył się dla krakowskiego szkolnictwa. Założył bardzo dobrą szkołę techniczną i powołał na katedry uniwersyteckie młodych, zdolnych profesorów. Na UJ wykładał m.in. Jerzy Samuel Bandtkie. W 1818 roku powstała przy uniwersyetcie Szkoła Malarska, w której pracowali m.in. Józef Brodowski i Wojciech Korneli Stattler.

Życie naukowe poza uniwersytetem skupiało się w założonym w 1815 roku Towarzystwie Naukowym (drugiej najstarszej instytucji na ziemiach polskich po Warszawskim Towarszystwie Przyjaciół Nauk), a w latach 1817 - 1831 działało Towarzystwo Przyjaciół Muzyki. W roku 1819 Konstanty Majeranowski zaczął wydawać pismo "Pszczółka Krakowska". W 1835 roku powstała pierwsza w mieście czytelnia publiczna.

Formalnie suwerenny i polski Kraków przyciągał ludność pozostałych zaborów, był obiektem dumy narodowej Polaków i koncentrował wiele ważnych w świadomości narodowej wydarzeń, takich jak złożenie na Wawelu zwłok Kościuszki w 1817 roku i Poniatowskiego w 1818. W latach 1820 - 1823 został usypany kopiec Kościuszki.

Przebudowa miasta pociągnęła za sobą kontynuację burzenia średniowiecznych fortyfikacji miejskich. Część udało się uratować przejętym losem zabytków deputowanym i senatorom (m.in. BarbakanBarbakan - budowla obronna, służąca do zwiększenia ochrony bramy. Składał się z osłoniętego przejścia (tzw. szyi), która łączyła mur obronny z np.: basztą, wieżą, basteją, rondelą, tarasem, bastionem lub rawelinem. Barbakan rozpowszechnił się w średniowieczu i w różnych formach przetrwał do połowy XVIII w. Najstarszy zachowany barbakan w Europie pochodzi z I połowy XIII w. i znajduje się w Carcassonne we Francji. W Polsce zachowały się: barbakan w Krakowie (XV w.), w zamku bisk...
[click for more]
), ale zniszczono gotycki ratusz (w 1817, poza wieżą) i niektóre bramy miejskie. Na miejsu zbużonych murów założono Planty.

Powstanie Krakowskie 1846 roku i likwidacja Rzeczypospolitej

Po upadku powstania listopadowego Kraków był głównym ośrodkiem polskiej konspiracji nieopdległościowej. Działali tu na dużą skalę emisariusze polskiej emigracji, a szczególną aktywnością wykazywało się Towarzystwo Demokratyczne PolskieTowarzystwo Demokratyczne Polskie, jedno z najważniejszych stronnictw politycznych Wielkiej Emigracji, zostało utworzone w Paryżu 17 marca 1832 r. Było to najliczniejsze ugrupowanie demokratyczne emigracji polskiej, zbliżone organizacyjnie do partii politycznej....
[click for more]
. W 1843 roku jego wysłannicy założyli w Krakowie Komitet Rewolucyjny, współpracujący z Centralizają Poznańską. W styczniu 1845 odbyły się w Krakowie rozmowy kierownictwa projektowanego powstania, w których wzięli udział: Ludwik Mierosławski, Wiktor HeltmanWiktor Heltman (ur. 23 grudnia 1796 w Wierzchowicach pod Brześciem Litewskim, zm. 16 lipca 1874), polski działacz polityczny, publicysta, związany z Wielką Emigracją....
[click for more]
, Karol Libelt, Jan TyssowskiJan Józef Tyssowski (ur. 1811, zm. 1857), polski działacz polityczny, przywódca powstania krakowskiego. Był uczestnikiem powstania listopadowego. 24 lutego 1846 ogłosił się dyktatorem powstania krakowskiego, stał na czele powstania ponad tydzień. Po klęsce wyemigrował, a ostatecznie osiadł w Stanach Zjednoczonych....
[click for more]
i Ludwik Gorzkowski. Pod wpływem Heltmana wyznaczono datę początku powstania na noc z 21 na 22 lutego. W Krakowie utworzono Rząd Narodowy, w składzie: Tyssowski - przedstawiciel Galicji, Jan Alcyato - emisariusz TDP i Ludwik Gorzkowski - przedstawiciel Krakowa.

Po aresztowaniu Mierosławskiego, Libelta i wielu innych działaczy rewolucyjnych i wyjeździe większości pozostałych na Zachód, powstanie w zaborach rosyjskim i pruskim zostało zdławione w zarodku. W Galicji natomiast przybrało szersze rozmiary, ale spotkało się z inspirowaną przez władze austriackie reakcją chłopów, zwaną rabacją galicyjską. W Chochołowie wybuchło antyaustriackie powstanie górali, którzy do czasu ranienia Jana Andrusikiewicza rozważali przyjście z pomocą Krakowowi.

18 lutego, pod presją rezydentów, Senat wezwał do Krakowa wojska austriackie. Miasto obsadził korpus generała Collina, liczący 800 piechoty, 150 kawalerii i 3 działa polowe. Na zebraniu Rządu Narodowego padło tego dnia postanowienie odwołania powstania (zrobili to już wcześniej działacze w innych zaborach). Alcyato wyjechał z Krakowa. W mieście rosły jednak nastroje rewolucyjne. 21 lutego doszło do pierwszej strzelaniny pod restauracją Fochta na Sławkowskiej a na ulicach pojawiły się złożone z chłopów oddziały powstańcze. Następnego dnia, w obawie przed rozruchami, Austriacy, wraz z policją, rezydentami i Senatem wycofali się z Krakowa do Podgórza. Tego samego dnia w mieście powołano Komitet Bezpieczeństwa z Józefem Wodzickim na czele, a tuż po tym Rząd Narodowy Rzeczypospolitej Polskiej, w którego skład weszli: Tyssowski, Gorzkowski i Aleskander Grzegorzewski. Rząd wydał manifest autorstwa Libelta i dalsze zarządzenia, zapowiadając uwłaszczenie chłopów, obniżenie podatów, zorganizowanie pomocy społecznej dla biednych i rozdział ziemi z dóbr narodowych pomiędzy bezrolnych. Chociaż był on tworem demokratów, krakowskiemu rządowi podporządkował się Hotel Lambert.

Po tarciach w łonie rządu, 24 lutego24 lutego jest 55. dniem w kalendarzu gregoriańskim. Do końca roku pozostało 310 (w latach przestępnych 311) dni. Święta imieniny: Bogurad, Bogusz, Bohusz, Jaśmina, Lucjusz, Łucjusz, Maciej, Piotr i Sergiusz Estonia - Święto Niepodległości ...
[click for more]
Tyssowski ogłosił się dyktatorem. Jego sekretarzem został Edward Dembowski, który nadał powstaniu bardziej radykalny społecznie charakter. Dembowski założył w Krakowie klub rewoluycyjny i wydawał gazetę. W nocy z 25 na 26 lutego26 lutego jest 57. dniem w kalendarzu gregoriańskim. Do końca roku pozostało 308 (w latach przestępnych 309) dni. // ...
[click for more]
miał miejsce konserwatywny zamach stanu. Jego przywódca - Michał Wiszniewski aresztował Tyssowskiego i ogłosił się dyktatorem, ale szybka kontrakcja Dembowskiego doprowadziła do ucieczki zamachowców i przywrócenia władzy Tyssowskiego.

Tymczasem do Krakowa przybyły oddziały Ludwika Mazarakiego, Wendego z Miechowskiego (które po drodze rozbiły patrol kozacki) i zbuntowanych górników z Wieliczki. Rósł entuzjazm i nadzieje na sukces powstania. Krakowski oddział powstańczy (kilkuset ludzi) pod wodzą oficera Suchorzewskiego zajął Podgórze i Wieliczkę i w drodze na BochnięBochnia to miasto w południowej Polsce w województwie małopolskim nad rzeką Rabą. Liczba mieszkańców: 30,0 tys. (2001) Historia Bochnia jest jednym z najstarszych miast Małopolski. Pierwsza wzmianka w źródłach pisanych o Bochni pochodzi z roku 1198, kiedy to patriarcha jerozolimski Monachus w piśmie potwierdzał darowanie przez Mikora Gryfita soli z Bochni klasztorowi Bożogrobców z Miechowa. Była to sól warzona, uzyskiwana ze źródeł solankowych, których w tych okolicach nie brakowało....
[click for more]
rozpędził kilkudziesięciu austriackich szwoleżerów. Dopiero 26 lutego został otoczony przez wspomagane przez okolicznych chłopów wojska genrała Benedeka pod Gdowem. Konnicy udało się przerwać oblężenie, ale straty piechoty (w zabici i jeńcy) wyniosły ok. 90 ludzi. Wojska austriackie rozpoczęły marsz na Kraków.

Na wieść o zbliżającej się do Krakowa armii złożonej z żołnierzy austriackich i chłopów, Dembowski zorgaznizował pokojową procesję, której zadaniem miało być zneutralizowanie chłopów i 27 lutego wyszedł przybyszom na spotkanie. Procesję zaatakowały wojska austriackie. Jako jeden z pierwszych padł od kuli karabinowej kroczący na czele Dembowski. Austriacy pojmali ok. 30 księży i ok. 100 innych uczestników. Nie odważyli się jednak wkroczyć do Krakowa. Żądali poddania się miasta i wydania przedstawicieli Rządu Narodowego.

3 marca3 marca jest 62. (w latach przestępnych 63.) dniem w kalendarzu gregoriańskim. Do końca roku pozostaje 303 dni. // ...
[click for more]
siły powstańcze pod wodzą Tyssowskiego opuściły Kraków i następnego dnia w liczbie ok. 1000 ludzi złożyły broń na granicy pruskiej. Tymczasem krakowski Komitet Bezpieczeństwa na fali nienawiści do Austrii po rzezi galicyjskiej i w nadziei na przyłączenie miasta do Królestwa Polskiego poddał miasto Rosjanom. 7 marca7 marca jest 66. (w latach przestępnych 67.) dniem w kalendarzu gregoriańskim. Do końca roku pozostaje 299 dni. // ...
[click for more]
władzę w Krakowie za zgodą Rosji przejął austriacki generał hr. Castiglione, a Senat przekształcono w Radę Administracyjną, tymczasowy organ wykonawczy. 15 kwietnia15 kwietnia jest 105. (w latach przestępnych 106.) dniem w kalendarzu gregoriańskim. Do końca roku pozostaje 260 dni. Słońce w tym dniu znajduje się w zodiakalnym gwiazdozbiorze Barana....
[click for more]
, po przełamaniu oporu Prus, przedstwiciele mocarstw opiekuńczych podpisali w Wiedniu konwencję o inkorporacji Wolnego Miasta do Austrii.

W Anglii i Francji likwidacja Rzeczypospolitej Krakowskiej wywołała poruszenie, ale ostatecznie rządy tych państw ograniczyły się tylko do formalnego protestu. 16 listopada16 listopada jest 320. (w latach przestępnych 321.) dniem w kalendarzu gregoriańskim. Do końca roku pozostaje 45 dni. // ...
[click for more]
1846 roku w Krakowie pełnomocnik austriacki hr. Moritz Deym ogłosił zjednoczenie miasta z Austrią "po wieczne czasy". Na następne 70 lat Kraków stał się peryferyjnym miastem Cesarstwa Austriackiego.

Zobacz też: Wolne Miasto Gdańsk

linki:

Rzeczywista masa calkowita
Rzecz
Rzeczpospolita Obojga Narodów
Rzeczanie
Rzeczpospolita Obojga Narodów
Rzecz sama w sobie
Rzeczpospolita Krakowska
Rzecznik Praw Dziecka
Rzeczownik
Rzeczpospolita (gazeta)
Rzeczpospolita
Rzecznik Praw Obywatelskich
Tresc udostepniana na licencji 'GNU Free Documentation License'.

Cache: OK - (Cache Hit) | Exec Czas: 0.251 | INTLinks: 138

Contakt: info AT definicja DOT com

"polityka Ksawerego Druckiego - Lubelskiego"
"polityka gospodarcza Ksawerego Druckiego - Lubelskiego"
" społeczno-organizatorska działalność administracji"
"rzeczpospolita krakowska - ustrój, przemysł, oświata i sprawa chłopów"
"Stanisław Wodzicki + senat"
"pszczółka krakowska"
"kodeks cywilny Bandtkie"
"Artur Zawisza emisariusz"
"dzialalnosc spoleczno-organizatorska"