Arktyka (gr. arktos — niedźwiedź: gwiazdozbiór Wielkiej Niedźwiedzicy w okolicy bieguna północnego) - obszar ZiemiZiemia - trzecia w kolejności (licząc od Słońca) i piątą co do wielkości planeta Układu Słonecznego. Wokół Ziemi krąży jeden naturalny satelita - Księżyc, dwa księżyce pyłowe (księżyce Kordylewskiego) i znaczna liczba sztucznych satelitów. Uformowała się około 4,57 miliarda lat temu. Ziemia ma właściwą masę i grawitację dla utrzymania atmosfery, która chroni przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym. Oddalenie od Słońca jest właściwe dla utrzymania odpowiedniej tempe...
[click for more] wysunięty najbardziej na północ i otaczający biegun północny. Obszar podbiegunowy północny, składający się z rozrzuconych na Morzu ArktycznymOcean Arktyczny, Morze Arktyczne, Ocean Lodowaty Północny - najmniejszy i najpłytszy ocean na Ziemi, uznawany dawniej za część Oceanu Atlantyckiego. Rozciąga się wokół Bieguna Północnego w Arktyce, między kontynentem Eurazji a Ameryką Północną. Z Oceanem Spokojnym łączy go Cieśnina Beringa....
[click for more] wyspWyspa - każdy z trwałych fragmentów lądowej powierzchni Ziemi, który jest otoczony ze wszystkich stron wodą. Wyspy istnieją więc na rzekach, jeziorach, morzach i oceanach. W przypadku tych dwóch ostatnich za wyspy uznaje się obiekty o rozmiarach mniejszych od rozmiarów kontynentu (wartość graniczna znajduje się gdzieś między wielkością największej wyspy: Grenlandii a wielkością najmniejszego kontynentu: Australii). Za wyspy nie uznaje się ruchomych ławic piaszczystych....
[click for more] i archipelagówArchipelag (z gr. Archipélagos - nazwa prowincji bizantyjskiej obejmującej główne wyspy Morza Egejskiego) - grupa wysp położonych blisko siebie, najczęściej o wspólnej genezie i podobnej budowie geologicznej. Ze względu na ułożenie wysp można wyróżnić roje wysp - archipelagi składające się z bezładnie rozmieszonych niedużych wysp oraz łańcuchy wysp, w których wyspy rozmieszczone są rzędem obok siebie....
[click for more] oraz leżących wewnątrz koła podbiegunowego zlodowaconych połaci Azji, Europy i AmerykiAmeryka - część świata położona na półkuli zachodniej, w skład której wchodzą dwa kontynenty: Ameryka Północna i Ameryka Południowa. Rozciąga się na długości ponad 15,5 tys. km od Archipelagu Arktycznego po Ziemię Ognistą. Niekiedy na oznaczenie obu Ameryk używa się także określeń Nowy Świat lub półkula zachodnia....
[click for more].
Warunki geologiczne
Arktyka leży na tarczach krystalicznych: kanadyjskiej, bałtyckiej, angarskiej i ałdańskiej. Podlegała orogenezie kaledońsko-hercyńskiej (góry GrenlandiiGrenlandia (Kalaallit Nunaat) - terytorium zależne Danii położone na wyspie o tej samej nazwie, o obszarze 2175,6 tys. km² (największa wyspa na świecie), pokrytej w 84% przez lodowiec (tylko 341,7 tys. km² jest wolnych od lodu) i o ludności 56,3 tys....
[click for more], SvalbarduSvalbard (z norweskiego svalbard = 'zimny brzeg'), grupa wysp arktycznych położonych na północ od Półwyspu Skandynawskiego ( 74°-81° N, 10°-34° E)....
[click for more], Uralu...
[click for more] i Tajmyru...
[click for more]) oraz alpejskiejOrogeneza alpejska - okres fałdowania, w czasie którego doszło do powstania górotworu alpejskiego. Rozpoczęła się 230 mln lat temu i trwa nadal, przy czym główna faza fałdowań przypada na trzeciorzęd. Doprowadziła do wypiętrzenia Alp, Karpat, Gór Dynarskich, Pirenejów, Apeninów, Atlasu, Kordylierów, Andów, Himalajów i Kaukazu...
[click for more] (wypiętrzenie gór Syberii i Alaski...
[click for more]). Pokrywa lodowa Arktyki zaczęła się tworzyć w późnym trzeciorzędzie. W czwartorzędzie lód pokrywał już znaczną powierzchnię Arktyki. W tym okresie wielokrotnie dochodziło też do formowania (i cofania) lądolodu.
Morze Arktyczne (niekiedy nazywane Oceanem ArktycznymOcean Arktyczny, Morze Arktyczne, Ocean Lodowaty Północny - najmniejszy i najpłytszy ocean na Ziemi, uznawany dawniej za część Oceanu Atlantyckiego. Rozciąga się wokół Bieguna Północnego w Arktyce, między kontynentem Eurazji a Ameryką Północną. Z Oceanem Spokojnym łączy go Cieśnina Beringa....
[click for more]) zajmuje przestrzeń około 14,4 mln km², ma zatem mniej więcej podobną wielkość, jak kontynent AntarktydyAntarktyda kontynent, ląd o powierzchni około 14 mln km2 znajdujący się na półkuli południowej Ziemi, w rejonie koła podbiegunowego. Według teorii tektoniki płyt, Antarktyda z terenów równikowych przemieściła się w ciągu milionów lat na obecny obszar i tu się zatrzymała....
[click for more]. Jest to morze ingresyjne, a więc powstało ono przez zalanie zapadniętych obszarów lądu stałego, podobnie jak Morze Śródziemne. Morze Arktyczne łączy się bezpośrednio i wyraźnie z Oceanem AtlantyckimOcean Atlantycki, Atlantyk to drugi pod względem wielkości ocean na Ziemi pokrywający około jednej piątej jej powierzchni. Nazwa wywodzi się z mitologii greckiej i oznacza "Morze Atlasa". Ocean ten ma kształt pogrubionej i nieco rozciągniętej litery "S". Znajduje się pomiędzy Europą, Afryką, Ameryką Północną i Ameryką Południową. Atlantyk połączony jest z Oceanem Spokojnym poprzez Ocean Arktyczny na północy oraz Cieśninę Drake'a na południu. Stworzonym przez człowieka połączeni...
[click for more]. Dzieli się na morze głębsze i płytsze. Największa dotychczas znana głębokość wynosi 4850 m. U wybrzeży Europy i Azji leżą mniejsze wyspy i archipelagi, podczas gdy bliżej Ameryki należą wielkie wyspy, które razem z Grenlandią, największą wyspą na ziemi, obejmują przestrzeń 3 300 000 km².
Wyspy i archipelagi
Grenlandia, która z powodu stosunkowo łatwej dostępności, jest, podobnie jak Spitsbergen, najlepiej zbadanym obszarem Arktyki, Leży ona bliżej kontynentu amerykańskiego niż Europy. Od Europy oddziela Grenlandię Ocean Atlantycki, łączący się tu na rozległej przestrzeni między Grenlandią, Svalbardem z Morzem Arktycznym. Od zachodu oddziela Grenlandię od Ameryki Zatoka Baffina, ku północy zaś wąska Cieśnina Kennedy’ego i kanał Robeson. Powierzchnia Grenlandii wynosi 2 130 800 km². Całą tę olbrzymią przestrzeń zajmuje poza nielicznymi, wolnymi od śniegu skrawkami nabrzeżnymi, ogromna, pokryta jednym potężnym lodowcem wyżyna. Jej przeciętna wysokość wynosi 2.000-3.000 m. Skały, wchodzące w skład tej wyżyny są pochodzenia archaicznego i paleozoicznegoEra paleozoiczna to era, która rozpoczęła się 543 mln lat temu. Jest dzielona na starszy i młodszy paleozoik, co wiąże się ze zmianami świata organicznego, a także obecnością dwóch wyraźnie zaznaczonych okresów górotwórczych - kaledońskiego i hercyńskiego (in. waryscyjskiego). Końcowi paleozoiku przed 251 milionami lat towarzyszło masowe wymieranie większości gatunków zwierząt zamieszkujących wówczas kulę ziemską....
[click for more], środkową zaś część wyspy pokrywają trzeciorzędowe bazaltyBazalt - skała lita pochodzenia wulkanicznego (magmowego) o strukturze drobnoziarnistej, porfirowatej i barwie czarnej, szarej lub zielonej. Głównymi składnikami bazaltu są amfibol, augit, leucyt, melilit, nefelin, oliwin, plagioklaz, szkliwo....
[click for more]. Wolny od lodu brzeg jest pocięty, zwłaszcza na zachodzie, fiordami i cieśninami, przed którymi leżą liczne wysepki. Ludność tubylczą stanowią InuiciInuici - grupa rdzennych ludów obszarów arktycznych i subarktycznych Grenlandii, Kanady, Alaski i Syberii. Inuici są blisko spokrewnieni z Aleutami i mówią językami z grupy eskimo-aleuckiej. W różnych dialektach nazywają się różnie: Inupiat, Yupik, Alutit; w XVI wieku wśród białych upowszechniła się nazwa Eskimosi, o tyle niewłaściwa co zagadkowa etymologicznie. Początkowo uważano, że wywodzi się od wyrażenia "zjadacze surowego mięsa", obecnie przypuszcza się raczej, że nazwa ta m...
[click for more]. Wyspa należy do DaniiDania, Królestwo Danii (Kongeriget Danmark) – państwo położone w Europie Północnej (Skandynawia), najmniejsze z państw nordyckich. W jej skład wchodzą też Grenlandia oraz Wyspy Owcze. Graniczy od południa z Niemcami....
[click for more] od roku 1721...
[click for more]. Na zachód od Grenlandii rozciąga się między 60° a 125° długości zachodniej archipelag amerykański. Od kontynentu amerykańskiego oddzielają go tylko wąskie cieśniny. Przyczyny oddzielenia się tych wysp od reszty kontynentu można wypatrywać w obniżeniu się tego ostatniego, w następstwie czego morze zalało niższe części lądu, tworząc liczne cieśniny, które dzielą archipelag od Kanady, a zarazem rozbijają go na mnóstwo wysp. Podobnie jak obszary nad Zatoką HudsońskąZatoka Hudsona – zatoka w Ameryce Północnej, głęboko wcinająca się w kontynent i wypełniającą większość nieckowego zagłębienia w Tarczy Kanadyjskiej, oddzielona od Atlantyku półwyspem Labrador. Część Oceanu Arktycznego. Ze względu na swój znaczny rozmiar, może być uznawana za morze śródlądowe. Z Atlantykiem połączona Cieśniną Hudsona, a z Oceanem Arktycznym system cieśnin poprzez Basen Foxe’a....
[click for more], tak i leżące w pobliżu wyspy to tereny płaskie lub pagórkowate. Tylko na wschodniej części Ziemi BaffinaZiemia Baffina (ang. Baffin Island) - największa wyspa Archipelagu Arktycznego, druga pod względem wielkości wyspa Arktyki po Grenlandii oraz 5. na świecie. Jej powierzchnia wynosi 507,451 km². W większej części położona jest za kołem podbiegunowym....
[click for more], największej z tych wysp, wznoszą się pewne szczyty w Górach Kumberlandzkich do 2.000 m. wysokości. Tu znajdują się także wielkie lodowce, podczas gdy resztę obszaru zajmują - wskutek braku opadów - skaliste lub pokryte żwirami pustynie. Z wysp należy wymienić jeszcze, prócz Ziemi Baffina, najbardziej ku północy wysuniętą Ziemią Ellesmere, podzieloną przez głęboko w ląd wrzynające się fiordy na szereg prawie samodzielnych wysp, jak: Ziemia króla Oskara, Ziemia Granta, Ziemia Grinnella, dalej Wyspy Parry'ego, Ziemia Wiktorii i najdalej ku zachodowi wysunięta Ziemia Banks'a. Ludność tubylczą archipelagu arktyczno-amerykańskiego stanowią również Iniuci, jednak w znacznie mniejszej liczbie, niż na Grenlandii.
Z archipelagów, leżących w pobliżu Starego Świata, należy wymienić przede wszystkim najważniejszy, tj. archipelag Svalbard ze swą najwiekszą wyspą - Spitsbergenem. Członem, łączącym Svalbard z Grenlandią, jest leżąca pod 71° szerokości północnej wulkaniczna Wyspa Jana Mayena, osiągająca pokrytym lodowcami szczytem Beeren wysokość 2.545 mn.p.m. Wyspy Svalbardu zajmują specjalne miejsce w świecie wysp arktycznych, ponieważ z powodu bardzo pomyślnego położenia zostały stosunkowo najlepiej zbadane. Pokrywa lodowa archipelagu wykazuje daleko idącą różnorodność. Szczyty często są bezśnieżne, ale w dolinach zalegają masy śniegu, zgęszczające się w lodowceLodowiec powstaje z przekształcenia pokładów wiecznych śniegów w lód lodowcowy. Gromadzący się snieg pod wpływem panującej temperatury, przy dużej wilgotności powietrza i pod wpływem cisnienia nadległych warstw śniegu zmniejsza swą objętość, częściowo krystalizuje i stopniowo przekształca się wpierw w firn, a nastepnie w lód firnowy i lodowcowy....
[click for more]. Najwyżej wznosi się góra Newtona (1730 m.).
Od Svalbardu różni się znacznie, znajdująca się w pobliżu na wschodzie Ziemia Franciszka Józefa, składajaca się z wielkiej ilości małych, silnie zlodowaconych wysp. Duża część wysp Arktyki należy do Rosji. Na południe od Ziemi Franciszka Józefa leży Nowa Ziemia, podłużna, dwuczłonowa grupa wysp, oddzielona od lądu stałego morzem. Stanowi ona dalszy ciąg gór Uralskich; północny przylądek wyspy południowej dosięga jeszcze 1058 m. Nową Ziemię zamieszkują plemiona koczownicze Samojedów. Pomost między światem wysp arktyczych a krajami Europy tworzy subarktyczna Islandia.
Klimat
Klimat zróżnicowany, bardzo zalezny od szerokości geograficznej i oddalenia od dużych zbiorników wodnych. Najniższą na świecie temperaturę powietrza zanotowano na terytorium Jukonu, w JakucjiSacha (Jakucja) - republika, wchodząca w skład Federacji Rosyjskiej, położona na Syberii. // ...
[click for more] i na Grenlandii (ok. -70°C). Najwyższe arktyczne temperatuty średnie spotyka się w Arktyce morskiej, a więc na Aleutach, Islandii i północy Europy.
Długie, ciemne, o niskiej temperaturze zimy i krótkie lata, stanowią główną cechę klimatu polarnego, poza tym jednak obserwuje się wiele różnic, uwarunkowanych wielkością obszaru. I tak np. w Grenlandii, w dwu miejscach, oddalonych od siebie tylko o 8° szerokości geograficznej, obserwujemy w najostrzejszych miesiącach zimowych aż do 14° różnicę średniej temperatury (Godthaab —10°, Uperniwik—24°). Wpływ klimatu kontynentalnego na stosunki klimatyczne wysp polarnych ujawnia się w wyższej, średniej temperaturze lata. Na amerykańskim archipelagu arktycznym zima jest znacznie ostrzejsza niż w Grenlandii, temperatura spada miejscami do —60°, średnia zaś temperatura miesiąca najzimniejszego wynosi —40°. Podczas gdy Grenlandia ma częste, choć niezbyt bogate opady śnieżne, obficiej występują one tylko w płd.-zach. części wyspy, to na archipelagu amerykańskim powietrze jest tak suche, że opady są nadzwyczaj rzadkie, a wieczny śnieg ustępuje tu miejsca gruzom skalnym, pod którymi ziemia topnieje tylko po wierzchu, pod spodem zaś jest stale zamarznięta. W zachodniej części Szpicbergenu znajdują się większe obszary wolne od śniegu, dzięki ocieplającemu działaniu prądu zatokowego (Golfstromu). Lato o średniej temperaturze lipca +5° można na 78° 30' szerokości północnej uznać za stosunkowo ciepłe.
Roślinność
Obszar subarktyczny porastają lasy borealne. Obszar Arktyki porasta tundra. Okres wegetacji w Arktyce właściwej trwa tu tylko od czerwca do sierpnia. Na tych obszarach nie może być mowy o istnieniu drzew, pominąwszy małe, złożone z drzew karłowatych, lasy w południowej części Grenlandii. Równiny cechuje roślinność tundry, a więc przede wszystkim mchyMchy rodzaj niższych roślin lądowych posiadających rhizoid zamiast korzeni. Poza brakiem systemu przewodzącego cechują sie cyklem życiowym w którym dominującą formą jest haploidalny gametofit. Sporofity (forma diploidalna) są krótko żyjącą formą....
[click for more] i porosty. Na obszarach o większej wilgotności rosną turzyce i trawy. Tworzą one formację roślinną o nazwie tundra pagórkowa. Przy skąpych opadach można bujniejszą roślinność znaleźć najczęściej na zboczach gór, zasilanych w wodę z topniejących lodowców. We florze Szpicbergenu wyróżnia się prawie 120 gatunków roślin, na Nowej Ziemi rośnie ich blisko 200, a na Grenlandii nawet 400. W Arktyce właściwej mogą przetrwać jedynie rośliny o znacznym stopniu specjalizacji, karłowate i o krótkim okresie wegetacji. Na cieplejszych, subarktycznych obszarach częście występują drzewa, takie jak wierzba, brzoza i olcha. Oczywiście dominują tam jednak drzewa iglaste.
Na obszarach o trwałej pokrywie lodowej dochodzi czasem do zjawiska zwanego zakwitem lodu. Jest ono wywołane masowym wystąpieniem glonówGlony nie są taksonem, a grupą wydzieloną na podstawie kryteriów morfologicznych i ekologicznych. Mianem tym tradycyjnie określa się kilka nie spokrewnionych linii ewolucyjnych roślin plechowych, tj. roślin beztkankowych. Cechami łączącymi typy składające się na tę grupę morfologiczno-ekologiczną jest autotrofizm, pierwotne uzależnienie od wody, funkcja pierwotnego producenta materii organicznej w zbiornikach wodnych a wreszcie pierwotna, beztkankowa budowa ciała. Wg najnowszych ustaleń ...
[click for more].
Fauna
Również świat zwierzęcy musi się dostosować do istniejących warunków klimatycznych, gwałtownych burz i nadzwyczaj niskich temperatur. Zabiezpieczenie przed trudnymi warunkami daje zwierzętom znaczna grubość futra i warstwa tłuszczu. Wśród ssaków należy wymienić renifera, żyjącego w dużych stadach na Grenlandii, zające bielaki i niedźwiedzie, lisy polarne, wilki, woły piżmowe; z ptaków żyją tu: nurzyk (przypominający nieco małego pingwina), alki i sowa śnieżna. Olbrzymia większość spotykanych na tym obszarze ptaków morskich nie gniazduje tam, a jedynie żeruje w czasie krótkiego okresu obfitości pożywienia. W morzu żyją wieloryby i foki, których liczba jednak jest w następstwie bezplanowej eksploatacji jest znacznie mniejsza niż pierwotnie.
Do najbardziej znanych zwierząt tego obszaru nleżą:
- niedźwiedź polarny
- karibuRenifer (ren, karibu) (Rangifer tarandus) - ssak z rodziny jeleniowatych, osiągający długość ciała do 2,2 m, a wysokość do 1,3 m (w kłębie). Ma gęste uwłosienie, z długą grzywą na szyi. Latem jego futro przybiera kolor szarobrązowy, zimą białawy. Nogi kończą się mocnymi, szerokimi racicami. Zarówno u samców, jak i samic występuje piękne poroże....
[click for more]
- piesiec
- leming
- zając bielak
- wół piżmowy
- walenie
- foki
- sowa śnieżna
- rybitwa popielata
- nurzyk
Linki zewnętrzne